‘Struisvogelpolitiek in Hellevoetsluis?’

door Anja C. Pieké

Waarom heeft Hellevoetsluis een struisvogel in het Heerlijkheidswapen van ‘de Oude en de Nieuwe Struyten’? En waarom prijkt er een struisvogel in het heraldische wapen op een van de gedenkstenen aan de vestinggrachtmuren in het Zuidfront van de Vesting Hellevoetsluis? Op de ene gedenksteen, die van de heren Dixks en Backer, is het symbool van de god van de handel afgebeeld: Mercurius, wiens attribuut de gevleugelde staf omwonden met twee slangen is. Niet onlogisch in de 17de eeuw. Maar op de andere gedenksteen zien we een struisvogel in het wapen. Hoe komt dat zo?

Terra Australis
De ontdekkingsreis naar het antwoord op deze vraag begint in een onbekend zuidelijk land. We kennen het continent tegenwoordig als Australië. De Romeinen noemden het ‘Terra Australis’ wat Zuidland betekent. Geloof in het bestaan van een zuidelijk land van continentale dimensie zat destijds meer in de hoofden van de cartografen dan van de zeelieden. De cartografen oefenden hun fantasie uit op de kaarten die ze tekenden. Ze combineerden het bekende met het onbekende. Oceanen werden bevaren in de zoektocht naar land dat er niet was, maar als deels verzonnen kustlijnen bestond in de verbeelding van de cartografen. Portugal was samen met Spanje een van de vroegste koloniale zeemachten. Ze droegen in belangrijke mate bij aan de Europese praktijk van kolonisatie en het creëren en begrijpen van de wereldkaart. Ze zochten alternatieve handelsroutes voor de handel in het Middellandse zeegebied. Portugal had de heerschappij over de Zuid-Atlantische Oceaan en die heerschappij groeide uit tot overzeese gebieden in Afrika, Azië, en Zuid-Amerika.

Het ontstaan van de naam ‘Struishoek’
In 1147 onderbreken kruisvaarders uit Vlaanderen en Friesland hun reis om koning Alfons 1 van Portugal te helpen bij het heroveren van Lissabon op de ‘Moren’. Als beloning ontvangen zij royale handelsvoorrechten. Ook in later eeuwen blijft handel bestanddeel van de betrekkingen tussen de beide landen. Anthonie Galvano (1490-1557) was soldaat, schrijver en beheerder van de Molukken in de Gordel van Smaragd (Indonesië). Hij maakte als eerste zeer nauwkeurige verslagen van de ontdekkingsreizen en de reizigers. Hij noteerde eveneens als eerste de naam ‘Struyshoek’.
Die naam werd in het Engels vertaald in 1601 door Richard Hakluyt (1533-1616) priester en schrijver in dienst van de VOC. In 1601 zond de Oude Compagnie Wolfert Harmersz met een aantal schepen naar Oost-Indië. De vloot bestond uit ‘De Gelderland’, ‘De Zeeland’, ‘De Utrecht’, ‘De Wachter’, en ‘Het Duyfken’. Op kerstdag bereikte de vloot Bantam. Hier trof men een grote Portugese vloot bestaande uit 8 galjoenen en 22 galeien. Er werd een blokkade gelegd rondom de Portugese vloot en met tussenpozen werd er hevig gevochten. Op nieuwjaarsdag van 1602 wist de Portugese vloot de Hollandse blokkade te doorbreken en te ontsnappen. Vanaf die dag waren de Portugezen verdreven uit Bantam. Nu lag Indonesië open voor de Nederlanders. Ze werden gastvrij in Bantam ontvangen. Schipper op ‘Het Duyfken’ was Willem Cornelisz Schouten uit Hoorn en hij behoorde tot de eerste pioniers die de specerijenhandel met het Verre Oosten op gang brachten.
De gewonnen slag om Bantam bleek een keerpunt in de geschiedenis, en Nederland verwierf het onbetwiste monopolie op de specerijenhandel met Indië. Tot in 1644 werd vervolgens het grootste deel van New Guinea en het Australische gebied in kaart gebracht. Op de Jacob Swart-kaart uit die periode staat in het Westeinde ‘Salomon Sweers Hoeck’, de Westhoek. Zo genoemd door Abel Tasman, naar één van zijn bemanningsleden.
De historicus en schrijver Fr. Valantijn, duidde de zeebocht destijds aan als ‘Struishoek, een vertaling van de naam ‘cabo de las vestruches’. Het eerst komt de naam ‘Struishoek’ voor in het tweede deel van het boek ‘Enige Oefeningen’, samengesteld door Dirck Rembrandsz van Nierop, uitgever: t’ Amsterdam, van der Storck 1674 p.62. De eerste kaart die de naam ‘Struishoek of Struyshoek’ bevat is ‘De Zee-Atlas of de Water-Weereld’ van de cartograaf Pieter Goos (1616-1675). Uitgever: t’Amsterdam 1696. Kaptein W. Dampier schrijft op zijn kaart in ‘Voyage to New-Holland’ in het 1669: Cape Salomon Sweers, de Struishoek ‘Cap des autruchces’ naar de Spaanse ontdekkingsreiziger Hernando de Grijalba die in 1537 de Struishoek ‘Cabo de las vestruces’ gedoopt had.

Naamgeving in Zuid-Holland en Zeeland
Sinds de bedijking in 1395 waren de landerijen in de polder Nieuw-Helvoet beschermd tegen hoge vloeden en kon het in gebruik worden genomen voor landbouw en veeteelt. Op de grens van Zuid-Holland en Zeeland bevindt zich de polder ‘De Oude en de Nieuwe Struyten’. In 1533 werd het een zelfstandige gemeente. Een ambachtsheerlijkheid met een heraldische struisvogel in het wapen. De gemeente ‘Oude en de Nieuwe Struyten is toegevoegd in 1812 aan de gemeente Hellevoetsluis. De daarvoor benodigde bedijkingsakte werd in 1475 daar Karel de Stoute verleend. In de akte was sprake van de gorzen ‘t Weergors, de Struyt, de Kaproen, de Quack, Jan de Clercs Huurweer en den Layen Al, die tezamen als de St. Cornelispolder mochten worden ingepolderd. In 1475 was het naamdeel ‘Struyten’ en dat werd ‘De Streuyt’ De betekenis is van ‘Streut’ is een dialectische nevenvorm van ‘Stroet’ Oud Engels voor ‘ströd’ (moerasachtig land met kreupelhout).

De Struisvogel: ‘Struthio camelus’
Deze Afrikaanse loopvogel is de grootste en zwaarste nog levende vogel en de snelste loopvogel ter wereld, met sterke voeten gelijkend op die van een kameel. Hij is nauw verwant aan de nandoes, de emoes en kasuarissen. Zijn leefgebied is Australië, New Guinea en de eilanden. De struisvogel is een omnivoor maar eet ook zand, stenen en spijkers en andere harde materialen, om te helpen bij de spijsvertering. In de heraldiek werd de struisvogel dan ook afgebeeld met een hoefijzer in de snavel of onder zijn poot. De Struis werd reeds beschreven door de Egyptenaren. In de bijbel wordt geschreven over de struisvogel en in de Middeleeuwse literatuur door Jacob van Maerland. Vondel schreef het gedicht: ‘De Struys en ’t Nachtegaelken’.

‘De Ouden en Nieuwe Struyten’
Het symbool van de struisvogel is gebruikt in het Heerlijkheidswapen van ‘de Ouden en Nieuwe Struyten’, waar onze vesting in is opgenomen en uitgroeide tot de oorlogshaven van de Staten van Holland. De struisvogel staat voor: ‘Kracht’ door Weerstand, Waakzaamheid en Oplettendheid’. Eigenschappen die nodig waren om de oorlogsvloot te kunnen bergen, te repareren en veiligheid te bieden. Een levende struisvogel werd meegenomen aan boord van de schepen. Zo ook de eieren. Welkom als voedsel, maar ook om cadeau te kunnen geven. Daarbij waren de veren zeer gewild in Europa en bleken goede handelswaar. De Latijnse naam van de struisvogel is ‘Struthio’. Er is een woordovereenkomst met de ‘Struyten’, die we nu nog kennen.

Zo werd de struisvogel de verbindende factor tussen het door Abel Tasman destijds ontdekte New Guinea en Nederland. En daarom koos men indertijd deze vogel voor het wapen van de heerlijkheid ‘De Oude en Nieuwe Struyten’, het gebied van onze vestinghaven. Dat is dan ook de reden dat het dier gebeeldhouwd werd in het heraldische wapen op de gedenksteen aan de vestingmuur van Hellevoetsluis.

De aquarellen die als illustraties bij dit artikel zijn gebruikt werden gemaakt door Anja C. Pieké. Ze hebben als beeldmaat:18 cm breed en 27 cm hoog. Beide aquarellen zijn los ingelijst in passe-partout en wortelnotenhouten lijstje. Ze zijn te koop voor € 225,00 per stuk. Als u belangstelling heeft, dan kunt u bellen met Anja C. Pieké: 0181- 85 26 62.

Korenmolen ‘De Hoop’ in de vesting van Hellevoetsluis

De Hellevoetse beeldend kunstenaar Wim van Willegen kwam in het bezit van het klassieke boekje: ‘Hellevoetsluis in oude ansichten’, Europese Bibliotheek-Zaltbommel 1979, Reprografie: Cor Koch; tekst: Kl. Buitenhuis.

Hij trof daarin een ansichtkaart met de Korenmolen ‘De Hoop’ in de Molenstraat van de vesting van Hellevoetsluis temidden van de oude bebouwing. Dat inspireerde Wim van Willegen tot het maken van een fraaie zeefdruk in die kenmerkende stijl die we van hem gewend zijn. De zeefdruk meet 24 cm bij 24 cm en is te koop via de kunstenaar. Stuur hem even een mailtje als je belangstelling hebt: wimvanwillegen@hetnet.nl

Van Hellevoetsluis in het bijzonder (maar liefst 14), en inmiddels ook van talloze steden en locaties in Nederland zijn zeefdrukken gemaakt door kunstenaar Wim van Willegen. Op Voorne in Alle Staten zijn meerdere pagina’s gewijd aan deze Hellevoetse kunstenaar.

OPEN MONUMENTEDAG 2017 HELLEVOETSLUIS

Zaterdag 09 september 2017 is weer een aantal bijzondere monumenten in Hellevoetsluis toegankelijk voor iedereen. Het is dé kans om een plek te bezoeken waar je normaal niet zo snel komt, of om mee te doen aan een eenmalige activiteit.

‘Boeren, burgers en buitenlui’, het thema verbindt stadsbewoners, plattelandsbewoners en de uiteenlopende historische perioden.

Zaterdag 09 september Programma:*

Prinsehuis: open 10:00-17:00 Klantklossen, handgemaakte kaarten, papierknip workshop, expositie, rondleidingen met gids.

Plein voor Prinsenhuis: 13:00-16:00 Gratis creatieve kinderactiviteit ‘Het klompenatelier’, kinderen mogen zelf een klompje beschilderen, swingend looporkest, boeren, burgers en buitenlui kom luisteren ‘de Stadsomroeper vertelt’.

Vestingkerk: 10:00-17:00 open RK kerk van Padua: 10:00-17:00 open expositie Iconen.

Kazerne Haerlem: 11:00-17:00 Bezoekerscentrum open korte rondleidingen wallen.

13:00: Vestingwandeling start vanaf Kazerne Haerlem.

Vuurtoren: 12:00-16:00 open gidsen zijn aanwezig.

Molen de Hoop: 12:00-16:00 open.

Droogdok Jan Blanken, Stadsmuseum en Brandweermuseum: open.

Museumkade: AMS Bernisse, Lichtschip Noordhinder, Museumschip de Buffel.

Kruithuisje: 11:00-16:00 open Atelier Joanna Smolarz.

Fort Noorddijk: 11:00-16:00 open rondleidingen en informatie ZHL aanwezig.

Meer informatie en het volledige programma is te vinden op www.openmonumentendag.nl

* alle activiteiten en openingstijden onder voorbehoud en deelname voor eigen risico

 

Vestingen op Voorne