‘Ik hoorde het geluid van overvliegende straaljagers,’ verklaarde Adriaantje Weltevreden tegenover opperwachtmeester Romijn van de Koninklijke Marechaussee. Ze had die dinsdagmiddag 26 mei 1964 op het terras van de strandtent in Rockanje gezeten, toen ze getuige was van een spectaculair ongeluk. ‘Plotseling hoorde ik een klap in de lucht. Het was geen scherpe knal en ook geen doffe dreun. Ik keek in de lucht en zag ongeveer midden boven het Haringvliet een vliegtuig een flauwe bocht naar rechts maken. De hoogte kon ik moeilijk schatten. Toen het vliegtuig in die flauwe bocht draaide, kwam het plotseling in een steile duik omlaag en het viel in het water. Aanvankelijk dacht ik dat de piloot in het toestel aan het ‘stunten’ was, doch toen het vliegtuig kort boven het wateroppervlak kwam, begon het te draaien en in een spiraalbeweging dook het vliegtuig in het water, hetgeen gepaard ging men het opspatten van een waterzuil. Toen het vliegtuig naar beneden viel, heb ik geen rook gezien. Het vliegtuig heb ik in haar geheel onder water zien verdwijnen. Het is niet in stukken naar beneden gekomen. Toen het vliegtuig al even onder water was, zag ik een parachute in de lucht hangen, waaraan een man hing. De man werd later door een bootje uit het water opgepikt. Ik heb die parachute geruime tijd in de lucht zien hangen en ik schat deze tijd, gerekend met hetgeen in die tussentijd allemaal gebeurde ongeveer 40 a 45 seconden.’

Het was de 25-jarige piloot in opleiding Marcel Hurdebise die zichzelf tijdens een oefening met de schietstoel in veiligheid moest brengen. Zijn instructeur bleef rondjes boven het Haringvliet cirkelen terwijl redding onderweg was. Er werd nooit een bevredigend antwoord gevonden op de vraag wat de oorzaak van het ongeluk was, en tot overmaat van ramp zou de crash enkele dagen later nog een fataal vervolg krijgen.

Oefenvlucht

Majoor Holtz had eerder die dag twee gevechtsvliegtuigen geboekt waarmee hij met Hurdebise een instructievlucht zou maken om ‘Oefening 47’ uit het handboek uit te voeren: het maken van klimmende en scherpe bochten. Tijdens de voorafgaande briefing namen ze alle aspecten van de oefening door, zodat ze op het moment van opstijgen volledig waren voorbereid. Ze vlogen in twee Lockheed T-33 straaljagers waarmee ze richting de Zuid-Hollandse Eilanden koersten. Toestel M-17 werd bestuurd door majoor Holtz en toestel M-19 door M. Hurdebise, die overigens van de Belgische Luchtmacht was en een deel van zijn opleiding in Nederland volgde.

De twee vliegers vertrokken om 13:56 vanaf vliegbasis Woensdrecht en ze waren vanwege het heiige weer en daardoor slechte zicht gedwongen te klimmen tot 10.000 voet. Op die hoogte bevond zich geen bewolking en konden de oefeningen probleemloos worden uitgevoerd. De beide vliegtuigen bleven in ‘close-formation’ terwijl ze ‘normal’ en ‘double turns’, enkele klimmende bochten en twee ‘hard turns’ uitvoerden. Ze vlogen boven de kust van Goeree, nabij Stellendam, toen majoor Holtz opdracht gaf nog een ‘hard turn’ te maken, waarbij ze op volle snelheid een scherpe bocht van 180 graden maakten. Hurdebise manoeuvreerde zijn vliegtuig in positie, zodat ze de ‘hard turn’ in battle formation konden uitvoeren.

En toen ging het mis.

Hurdebise was zo’n 30 graden in de ‘hard turn’ gevorderd toen zijn toestel uit positie raakte en in een spiraalvlucht belandde. Aanvankelijk maakte het vliegtuig een ruime cirkelbeweging, maar geleidelijk werd deze krapper en steiler. Het toestel bleef dalen en nadat het onder de 7000 voet schoot, besloot de piloot de schietstoel te gebruiken om zichzelf in veiligheid te brengen. Toen hij uit de straaljager schoot, bevond de Lockheed zich al op zo’n 4000 voet en daalde steeds sneller. Het toestel crashte onder hem in het Haringvliet, en zelf hing hij nog een tijdje aan de parachute tot hij ook in het water belandde.

Daar had hij problemen met het opblazen van zijn dinghy, zijn reddingsboot, omdat de CO2-fles onvoldoende was gevuld en de handpomp ontbrak. Hij probeerde het bootje zelf nog verder op te blazen, maar kreeg daarbij water binnen, zodat hij die pogingen staakte. Hij wikkelde het deels opgeblazen vlot om zich heen en hield zichzelf daarmee drijvende. Daarna zat er niets anders op dan af wachten op redding.

1. Vermoedelijke vliegweg formatie 2. Vermoedelijke positie verbreken formatie 3 en 4. vermoedelijke vliegweg formatieleider na verbreken formatie 5. idem, tevens vliegweg waarop formatieleider parachute waarnam 6. Locatie wrak en leerling-vlieger

Die was inmiddels onderweg. Pieter Abraham de Bruijn, technisch ambtenaar 1^e klas der Rijkswaterstaat, deed daar verslag van: ‘Op 26 mei 1964, omstreeks 14:15 uur, bevond ik mij aan boord van het meetvaartuig Honte, ter hoogte van het punt ‘De Kwade Hoek’, aan de noordkant van het eiland Goedereede. Wij voeren door het vaarwater De Pampus in de richting van de werkhaven van het Haringvliet. Op een gegeven moment keek de schipper van de Honte even achterwaarts en toen riep hij dat hij ongeveer drie kilometer achter het vaartuig, een grote waterzuil zag. Ik heb niets gehoord of gezien. Onmiddellijk wijzigde de schipper de koers van zijn vaartuig in de richting waarin hij de waterzuil had waargenomen. Toen hij 2 a 3 minuten in de nieuwe koers gevaren had, keek ik in de lucht en ik zag een man aan een parachute naar beneden komen. Terstond wijzigde de schipper weer zijn koers en nu in de richting waar de parachutist ongeveer 15 seconden nadien, in het water viel. Ik ben toen op de kajuit van het vaartuig geklommen, om beter te kunnen waarnemen. Toen wij ongeveer 10 a 12 minuten gevaren hadden, zag ik de parachutist en een klein stukje van een opblaasbare rubberboot in het water drijven. De parachutist stond in het bootje en zijn hoofd stak nog juist boven het water uit. Het bleek toen dat het de piloot van de straaljager was. Hij was uiterlijk kalm, doch zijn handen beefden. Hij sprak Vlaams. Nadat wij hem aan boord gehesen hadden, hebben wij hem voorzien van droge kleren, van koffie en een sigaret. Ik heb toen zijn naam opgenomen en per mobilofoon een en ander doorgegeven aan de vliegbasis Woensdrecht. De piloot vertelde aan de schipper, dat hij zijn vliegtuig niet in balans kon krijgen en toen in een spiraal naar beneden was gekomen. Waarna hij het toestel met de schietstoel verlaten had. Terwijl wij naar de piloot voeren, bleef een andere straaljager steeds in de buurt cirkelen. Wij hebben de piloot in Hellevoetsluis aan wal gezet en vandaar werd hij kort daarna met een helikopter opgehaald.’

Majoor Holtz had de crash aanvankelijk niet opgemerkt. Toen hij zijn leerling niet in zijn positie zag verschijnen, maakte hij enkele manoeuvres, maar kon het andere toestel niet ontdekken. Het opvragen van de positie via de radio leverde evenmin iets op, zodat Holtz omkeerde en uiteindelijk de parachute zag. Hij bleef rond de plek cirkelen waar Hurdebise terecht was gekomen, en toen hij zich er tenslotte van had overtuigd dat zijn leerling door een schip aan boord was geholpen, gaf hij de basis nog wat informatie door over de locatie van het vliegtuig en keerde terug naar Woensdrecht, waar hij om 15:14 landde.

Onderzoek

Onmiddellijk werd er een onderzoek gestart naar de oorzaak van dit ongeval. Het vliegtuig moest worden geborgen, de betrokkenen ondervraagd en eventuele ooggetuigen opgespoord. Marcel Hurdebise verklaarde dat alles normaal was gegaan tot hij de bewuste ‘hard turn’ moest uitvoeren. Gedurende die manoeuvre begon de neus onverwacht naar beneden te zakken. Hij trachtte het vliegtuig weer in een normale positie te brengen, maar het toestel reageerde niet op de bewegingen die hij met de stuurknuppel maakte. Hij zette alle besturingsonderdelen op neutraal en bewoog de knuppel in alle richtingen, waarbij hij geen druk ondervond, maar evenmin beweging in het toestel kreeg. Die verklaring zou er op wijzen dat er sprake was van een technisch mankement.

De dag na de crash werd door het meetvaartuig Honte gezocht naar de locatie van het wrak, dat al snel werd gelokaliseerd: het bleek op enkele meters diepte op een zandbank te liggen. Er gingen enkele dagen voorbij voordat er daadwerkelijk kon worden overgegaan tot het bergen van het toestel, dat werd uitgevoerd door het personeel van de Vaar- en Duikerschool der Genie uit Gorinchem.

Het staartgedeelte werd niet terug gevonden, maar de vleugels, de romp en de cockpit werden omhoog gehaald en voor onderzoek naar de vliegbasis in Woensdrecht overgebracht. Ondanks alle beschadigingen bleek de hoogteroerbesturing nog gewoon te werken. Enkele kabels van de rolroerbesturing waren gebroken, maar gezien de aard van de breuken moesten deze zijn veroorzaakt door de crash in het Haringvliet. De conclusie van het onderzoeksteam luidde dan ook dat de kans minimaal was dat een technisch defect de oorzaak was geweest. Omdat het staartgedeelte echter niet was geborgen, kon niet worden uitgesloten dat zich daar een storing had opgetreden, maar de technici aarzelden niet om op te merken dat de kans minstens zo groot was dat een fout van de leerling het ongeval had veroorzaakt.

De onderzoekers hadden ook nog een blik geworpen op de CO2 fles van het reddingsvlot. Een lek in de ‘nooduitlaat’ was de reden dat deze deels was leeggelopen, waarna uit voorzorg alle pompen van de luchtmacht op dit punt werden nagelopen. Een instructie uit 1962 had het handpompje van de uitrusting geschrapt, maar toevallig genoeg was dit punt twee weken eerder herzien. Maar omdat de pomp pas tijdens de eerstvolgende onderhoudsbeurt zou worden teruggeplaatst, was dit nog niet bij het betreffende toestel van Hurdebise gebeurd.

Als er geen overduidelijke technische fout was, moest de oorzaak elders worden gevonden. En toen werden de ogen gericht op de leerling. ‘De leerling vlieger heeft een neiging niet ruiterlijk uit te komen voor door hem als zodanig begane onjuistheden. De commissie [heeft verklaringen] waaruit blijkt, dat hij zo nu en dan door hem gemaakte, in een bepaald opleidingsstadium niet meer verwachte vliegfouten nogal eens probeerde goed te praten.’ Er werd gesuggereerd dat de vlieger in de heiige laag terecht was gekomen, waardoor hij gedesoriënteerd was geraakt, zijn instructeur uit het oog had verloren en daardoor in paniek was geraakt. De meningen waren verdeeld, want lang niet iedereen was ervan overtuigd dat de leerling (opzettelijk) fouten had gemaakt. Voorstellen om hem door een psycholoog te laten testen, werden daarom als overdreven beschouwd. Een andere instructeur van Hurdebise vond hem geen slechte vlieger, maar erkende dat hij wel af en toe slordige fouten maakte: ‘Ik acht het beslist niet uitgesloten dat de leerling te snel tot de conclusie kwam: het vliegtuig reageert niet, technische fout, ik spring.’ Hurdebrise bleef echter ontkennen dat hij een fout had gemaakt en was ervan overtuigd dat een technische fout het toestel onbestuurbaar had gemaakt. De onderzoekscommissie kon uiteindelijk dan ook niet anders dan concluderen dat de oorzaak van het luchtvaartongeval onbekend bleef.

Vlucht naar het Haringvliet

Twee dagen na de crash, op donderdagochtend 28 mei, belde de commodore J.C.J. Vermeulen naar de basis in Soesterberg met het verzoek om een vliegtuig, waarmee hij samen met zijn stafchef J. Vonk een oefenvlucht wilde maken. Ze wilden onder meer een kijkje nemen bij de bergingswerkzaamheden van de Lockheed T-33 waarmee Hurdebise in het Haringvliet was gestort. Om half elf arriveerde het tweetal op de vliegbasis, waarna de gebruikelijke formaliteiten werden doorgenomen. De gastvliegverplichting werd doorgenomen en formulieren getekend – de opdracht luidde ‘Vliegen algemeen’ – waarna het toestel om 11:20 uit de hangar werd getaxied en vijf minuten later vanaf baan tien opsteeg. Er werd gekoerst op 110 graden en geklommen tot 10.000 voet. De heiige laag van twee dagen eerder was namelijk nog niet verdwenen, dus vlogen ze op een hoogte waar de lucht helder en het zicht goed was.

Dat wolkendek vormde uiteraard een probleem: het was lastig bij het oriënteren, maar het verhinderde ook het kijkje bij de bergingswerkzaamheden dat ze wilden nemen. Ze vlogen eerst langs het vliegveld Ypenburg bij Den Haag en koersten vervolgens richting het Haringvliet. Om 12:13 was het laatste contact met de verkeerstoren, toen Vermeulen meldde dat hij was gedaald, maar zich nog steeds in de heiige laag bevond. Hij had geen idee waar hij was, want de zichtvliegomstandigheden waren minimaal. Onder hen bevond zich een gebroken wolkendek, maar de piloot besefte niet dat hij daardoor al tot een hoogte van slechts 500 a 600 voet was gedaald. Twee minuten later werd het contact verbroken, omdat het toestel zich met volle snelheid in een dijk bij Heenvliet boorde. De motor zat zes meter diep in de aarde, en het toestel was door de inslag geëxplodeerd, zodat de wrakstukken over een groot gebied waren verspreid.

Opperwachtmeester Romijn van de Marechaussee trok er weer op uit om proces-verbaal te maken. Hij beschreef de rampplek en speurde ooggetuigen op. Zo sprak hij met Jan Cornelis Luyendijk: ‘Op 28 mei 1964 omstreeks 12:15 uur, stond ik met mijn vader op de Wieldijk te Heenvliet in de omgeving van onze woning. Ik hoorde toen het geluid van een straaljager, die oostelijk van ons vloog en naar mijn mening van boven het Botlekgebied over de Maas kwam. Die straaljager vloog zeker niet boven Nieuwesluis of ten westen daarvan. Ik keek in de lucht en zag de straaljager op een hoogte van naar mijn schatting 300 a 400 meter en op datzelfde ogenblik zag ik een vlam bovenuit het vliegtuig komen. Die vlam was duidelijk zichtbaar. Onmiddellijk daarna dook de straaljager nagenoeg loodrecht naar beneden en verdween achter de bomen. Ik riep: ‘Daar dondert ‘ie naar beneden’ en een seconde later hoorde ik een klap en ik zag een zwarte rookkolom achter de boerderij van Van Beek opkomen. Ik ben op de fiets gesprongen en onmiddellijk naar de plaats gereden waar de straaljager was neergestort en was als eerste persoon bij het wrak. Verschillende stukken brandden nog en ik zag dat het vliegtuig aan kleine stukjes uit elkaar gesprongen was.’

De locatie van de rampplek is niet meer in het landschap terug te vinden, aangezien dit geheel is vergraven bij de aanleg van de Europoort.

Ook de negenjarige Elly Dam werd ondervraagd wat ze had gezien: ‘Tussen 12 uur en half een bevond ik mij bij de lammetjes in een weiland aan de Wieldijk te Nieuwesluis (Heenvliet). Ik zag toen een vliegtuig hoog in de lucht. Dat vliegtuig vloog eerst eventjes rechtuit en toen zag ik, dat het even ‘stilstond’ in de lucht. Toen viel het vliegtuig stil naar beneden en ik hoorde een harde klap en ik zag een grote rookzuil.’

Romijn beschreef nauwkeurig wat hij op de plek van de crash aantrof: in de dijk was een gat ontstaan met een doorsnede van ongeveer vijf meter en enkele meters diepte. In en om dat gat lagen de wrakstukken van het vliegtuig in grotere en kleinere stukken. Verschillende delen van het wrak brandden nog en werden door personeel van de vrijwillige brandweer van Heenvliet geblust.

Met een rood kenmerk is de locatie van de plek waar het vliegtuig is neergekomen op een hedendaagse kaart aangegeven.

Op enkele tientallen meters ten noorden van de plek lag een onontvouwde parachute, en diverse delen van een menselijk lichaam, totaal verbrijzeld en onherkenbaar. Een portemonnee met persoonlijke briefjes maakten identificatie van luitenant-kolonel Vonk mogelijk. Op honderd meter ten zuiden van het toestel waren de resten van zijn medevlieger J.C.J. Vermeulen aangetroffen, ook zijn lichaam was totaal uiteengereten en over een groot terrein verspreid. Enkele artsen van de Luchtmacht verzamelden en borgen de resten. Ze werden in zinken kisten opgebaard in een afgesloten ruimte in het Groene Kruisgebouw in Heenvliet en na schouwing van de arts in Heenvliet overgedragen aan de nabestaanden, waarna ze met militaire eer in hun respectievelijke woonplaatsen werden begraven.

Onderzoek

Ook hier werd onmiddellijk een onderzoek gestart. Van het toestel was weinig meer over, in ieder geval niet genoeg om iets zinnigs te kunnen melden over eventuele mankementen. Aan de ervaring van de piloot hoefde niet te worden getwijfeld, maar indien hij daadwerkelijk onder het wolkendek was gaan vliegen om de werkzaamheden van de bergingsploeg te kunnen bekijken, was dat een overschrijding van zijn bevoegdheid. Hij maakte op dat moment namelijk zonder controle van een grondstation een daling door de mistige laag in een druk bevlogen gebied. Indien er geen zicht is op de horizon moet er door de piloot gevlogen worden op de instrumenten in de cockpit. Dit vergt veel kennis en op dat punt schoot de ervaring van Vermeulen tekort. De onderzoekscommissie concludeerde in het eindrapport dat het vermoedelijk een moment van zelfoverschatting was, waarna de piloot door desoriëntatie het macht over het vliegtuig verloor en in een situatie terecht kwam die hij niet kon hanteren. Toch bleven er twijfels bestaan of dit de werkelijke oorzaak was, zodat ook dit onderzoek geen bevredigend antwoord opleverde.

Het was een bijzondere loop van omstandigheden, die in korte tijd op Voorne-Putten tot twee crashes leidde. De ongelukken waren uiteraard het gesprek van de dag, maar na verloop van tijd raakten deze spectaculaire incidenten weer in de vergetelheid. En aangezien de dijk in Heenvliet enkele jaren laten werd vergraven vanwege de aanleg van de Europoort, is de locatie ook niet meer in het landschap herkenbaar. De onderzoeksrapporten werden afgesloten en opgeborgen en iedereen ging weer over tot de orde van de dag.

 Het vliegtuigongeluk in 1961

Een ander vliegtuigongeluk deed zich voor op avond van donderdag 13 april 1961, toen een Nederlandse en Amerikaanse straaljager tijdens de oefening ‘Driftkop’ met elkaar in botsing kwamen. In een rakelingse manoeuvre raakte de vleugeltip van de Amerikaan de cockpitkoepel van de Nederlander, waardoor het Nederlandse toestel uit balans raakte en de piloot zich niet meer met de schietstoel in veiligheid kon brengen. Dat incident vond plaats boven Goeree, waarna het toestel in de Roompot neerstortte, iets ten zuiden van Haamstede. De 13-jarige Gerard Overbeeke uit Burghsluis zag het vanuit het raam van zijn slaapkamer gebeuren: ‘Tussen het geleidelicht van de haven van Burghsluis en de seinpaal zag hij een bol uit elkaar spatten. Dit vuur was maar even zichtbaar en terstond daarop hoorde hij een harde knal waarvan de woning trilde.’ De Amerikaan wist veilig naar vliegbasis Soesterberg terug te keren, maar de Nederlander was dagenlang spoorloos. De oorzaak van het ongeluk bleek achteraf allemaal te wijten aan technische fouten, die tijdens de check voorafgaande aan de vlucht niet opgemerkt waren.

1-3. Locaties van de ooggetuigen van de explosie op het moment dat het vliegtuig het water raakte. 4. Locatie van de gevonden helm 5. Locatie van de gevonden vleugel van de 6. Locatie van het gevonden stuk aluminium 7. Vermoedelijke plek waar het Nederlandse toestel is neergestort.

De volgende dag werd bij Stellendam een stuk vleugel van 80 bij 53 centimeter gevonden, en in een akker bij het plaatsje Zonnemaire op Schouwen-Duiveland een pilotenhelm. In de nabijheid werden ook nog andere onderdelen aangetroffen, zoals een stuk aluminium met rubber en een gebogen stuk glas. Ook op Voorne-Putten werden enkele kleine stukken aangetroffen. De 58-jarige Arie Klok, landbouwer te Rockanje, verklaarde tegen opperwachtmeester Monster het volgende: ‘Ongeveer twee weken geleden heb ik een perceel bouwland van mij, liggende in de polder De Quack onder de gemeente Hellevoetsluis, zodanig bewerkt dat het vrij vlak kwam te liggen. Vanmorgen 15 april 1961 heb ik dat perceel bouwland tezamen met personeel, met kunstmest bestrooid. Omstreeks 10:30 uur vonden wij op dat perceel bouwland een stuk aluminium. Dat stuk lag plat op de grond en had er kennelijk nog niet lang gelegen. Kort na het vinden van dat stuk vonden wij nog een stukje aluminium. Dat stukje lag ongeveer 25 meter van de plaats waar wij dat andere stuk vonden. Daar ik vermoedde dat die stukken aluminium afkomstig waren van een vliegtuig en mogelijk van het vliegtuig, dat deze week als vermist is opgegeven, zijn die stukken door ons opgeraapt om mee naar huis te nemen en daarna aan U eventueel af te geven. Dat kleine stukje had één van mijn personeel bij zich, maar dat heeft hij op weg naar huis verloren. Het grotere stuk heb ik  in mijn woning.’

De wachtmeester nam het stuk aluminium in ontvangst en zocht de omgeving af naar verdere resten. Hij vond het onderdeel terug, maar afgezien daarvan leverde zijn speurwerk niets op. Dus hij maakte proces-verbaal op en droeg alles over aan de brigadecommandant van de Koninklijke Marechaussee in Rotterdam. Daarmee was het onderzoek naar het vliegtuigongeluk voor wat betreft Voorne-Putten afgedaan.

Stilleven met Keulse pot en lampionplant, gouache, Martinus Middelhoek

Op zich heb ik niets tegen huiskamertjeskunst, zij herinnert me aan de verjaardags- en nieuwjaarskaarten van mijn jeugd waarnaar ik uren kon turen om maar te ontdekken hoe mooi die getekend en geschilderd waren.

Zelf hadden wij een pentekening van J.J. vd Voorde, een Briellenaar, in de achterkamer boven een leunstoel aan de muur hangen, een pentekening die ik in mijn jeugd zo vaak nagetekend heb dat ik hem nu nog in enkele lijnen feilloos kan reproduceren, het is een tekening van de Brielse Dom en dateert uit het begin van de twintigste eeuw of iets daarna. Een knap stukje werk, zeker als je beseft dat de Brielse Dom in Oost-Indische inkt een nauwkeurig werk is wanneer je alles op de juiste plaats wil situeren, rekening houdend met compositie, perspectief en schaduwwerking.

Ook hadden we een paar ‘Middelhoekjes’ in huis op Voorstraat 133 en later in Nobelstraat 85 ook nog een ondergaande zon van iemand waarvan ik me de naam niet meer herinner. Vooral dit laatste werk fascineerde me als kind. Het hing boven een toiletkastje nabij kom-en-lampetkan op de zit- slaapkamer van mijn grootvader en bepaalde zó treffend de avondstemming van mijn jeugd, dat ik nog steeds aan dat kunstwerk moet denken als wij de lichten doven, de luiken sluiten en de pannen erop leggen.

Er waren vroeger in mijn directe Brielse omgeving slechts twee kunstschilders van naam. Ook deze opmerking dient enigszins bijgesteld te worden: van naam betekent natuurlijk binnen de grenzen van onze Brielse leefgemeenschap.

De ene woonde twee huizen van ons verwijderd in de Voorstraat en heette Aai van Soest. Van hemzelf weet ik helaas weinig te vertellen; waarschijnlijk zat hij vaak in zijn schuurtje, zeg atelier, of ergens op zolder te schetsen of te schilderen. Of misschien schilderde en tekende hij wel op locatie. Het zou me niet verwonderen. Ik weet niet of hij aardig was of stil, of nurks, maar zijn vrouw kende ik goed omdat ze nagenoeg doof was en derhalve met luider stem sprak wat bij ons in huis soms zelfs nog te horen was. Als je bij haar binnenkwam via de voordeur ging er eerst een luide  koperen bel klingelen, daarna ging de deur van de achterkamer open en dan klonk het op scherpe toon: ‘Zo, ben jij het, kom maar binnen’. Even later klonk dat ‘Zo, ben jij het kom maar binnen…’ nog een keer, niet als een echo, maar uit de kromme snavel van een papegaai die in een kooi zat, die ergens hoog aan de zoldering hing. Dat vogelbeest kon er wat van. Bijna alles kon hij terugzeggen, als het maar Briels dialect was, maar hij was ook in staat, afhankelijk van zijn stemming, een serie vloeken te produceren die er niet om logen. Ik mocht niet vloeken, maar een vloekende papegaai was zo’n zonderling geval, dat er bij ons thuis toch om gelachen werd, zij het met enige gêne.

Van Soest kon mooi schilderen. En dat vind ik nog steeds. Laatst trof ik in een kunstboek een aquarel van hem aan die zondermeer knap genoemd kan worden. Zijn spontane toets, zijn sfeervolle weergave van het onderwerp en zijn rake composities mogen er zijn. Dat wij geen werk van hem in huis hadden verbaast me nog steeds.

De andere kunstschilder heette dus Middelhoek. Wij noemden hem vroeger Zwarte Sam. Veel mensen in Den Briel hadden een bijnaam: Tinus Plotseling, Aai Tekke, Snurkie,  Ninne, Bello, Pikkie Tortie…

Middelhoek, ik bedoel Martinus Middelhoek, was wat ons betreft de grootste twintigste-eeuwse kunstenaar ooit. Hij leefde nog, maar een grotere zou toch nooit geboren worden. In veel huiskamers in Den Briel hing zijn huiskamertjeskunst en nogmaals: ik zeg dit zonder pedanterie, want ik vind zijn werk nog steeds mooi en huiselijk. Wat is daar mis mee? Als kind vond ik het zo mooi, en tegen ‘mooie plaatjes’ heb ik nog steeds niets. Kunst moet wel ontroeren, alleen wat mij op de een of andere manier diep ontroert vind ik mooi. Er schuilt een simpele geest in mij. Maar let op: niet alles wat mooi is, ontroert me. En… wat mij ontroert, ontroert een ander mogelijk niet. De situatie is dus ingewikkelder dan men op het eerste gezicht denkt.

Wij hebben nóg steeds een echte Middelhoek in huis, uit een erfenis verkregen van mijn oom Han, een Stilleven met Keulse pot en lampionplant, uit 1937, dat fraai de rust uitstraalt van een voorgoed vervlogen tijd. Elk jaar, rond Kerst, hangen we het aan de muur tussen de schoorsteen en de plantenbak, omdat het zo sfeervol is, omdat het zo duidelijk van vroeger is.  Onze vrienden en vriendinnen staan er dan vol ontzag naar te kijken, want knap werk is het ook. En wij zeggen dan terloops: ‘Een echte Middelhoek’, en dan kijken ze met nog meer ontzag en ze fluisteren: ‘Zo… een echte Middelhoek…?’

Toen we trouwden, Ankie en ik, in 1966, moesten we ons aan de heer Middelhoek en zijn echtgenote voorstellen, want hij bleek in de verte familie van Ankie te zijn. Zijn vrouw en de oma van Ankie waren zusters, en hij was dus een zwager. En in het huis van haar oma hingen wel tien aquarellen van zijn hand, die ik bij een eerste bezoek aan haar  als zodanig herkend had, waardoor ik een goede beurt maakte en als kunstkenner werd ingehaald. De heer Middelhoek was voortaan voor mij niet meer Zwarte Sam, ook niet de leraar aan de LTS,  of iemand uit Den Briel, maar oom Martien, de kunstschilder.

We gingen er op een avond heen, Coppelstockstraat zoveel, en al gauw ging het gesprek over schilderkunst, want Ankie meende te moeten opmerken dat ik ook aardig kon tekenen en dat ik enige kennis had van kunst in het algemeen en schilderkunst in het bijzonder. En inderdaad, ik had er een boek over gelezen.

Ik herinner me dat het een gezellige avond was, koffie met iets er bij, een babbeltje over Brielse gebeurtenissen en de Middelhoekjes accepteerden mij geheel, terwijl ze toch geweten moeten hebben dat ik niet zo’n fraai portret was in mijn puberteit. Opeens haalde oom Martien uit een lade van een brede opbergkast een stapeltje aquarellen; het waren geen afdankertjes, dat moesten we vooral niet denken, maar actueel werk. We mochten er één uitkiezen, als huwelijkscadeau. Zoiets is altijd problematisch, wat moet je kiezen? Waar moet je op letten? Welke smaak heb je eigenlijk en waardoor werd die bepaald? We hadden ons huis al ingericht met grijze Heugafeld tapijttegels, quasi antieke plantentafeltjes, een bloembak, een kolenkachel vóór en een oliestook achter, een eiken bank met roodgeruite bekleding, twee dito zetels en nog zo wat. Kortom: het schilderij moest daar bij passen en dat is moeilijk kiezen. Gelukkig was er nog een ander criterium, namelijk het herkenbare en… het werd een landschap met twee molens op de voorgrond, en in de verte nog één. Om precies te zijn: Maasland, waar Ankie gewoond had en waar nog steeds haar familie woonde. We herkenden het: het plekje was nog net zoals we het pas gezien hadden, we zagen het direct en het sprak ons aan. Het emotioneerde ons nog niet, maar dat zou mogelijk later komen…

Met dat schilderij van oom Martien is het curieus gegaan. We lieten het inlijsten en hingen het in ons nieuw-verbouwde mèèsters’uus in Zeeuws-Vlaanderen, waar ik in 1964 ‘hoofd der school’ was geworden. Het hing er prachtig, tussen de schoorsteen-met-kolenkachel en de plantenbak met de moderne hanglampen. Het heeft er een paar jaar gehangen en iedereen zei: ‘Da’s schôôn, niet te geleuven….  Da’s schôôn…’

Op zeker moment zou Jan de Fouw zijn vijfentwintigjarig jubileum vieren als postbode van onze buurtschap en omstreken. Gewoontegetrouw zou ‘de meester’ (d.w.z. de leerlingen van school…) geld ophalen voor een cadeau. Jan wilde een elektrisch scheerapparaat, en daar moest de meester voor zorgen als er genoeg opgehaald werd, en natuurlijk ook voor een toespraak en een toepasselijk lied met gitaarbegeleiding.

De schoolkinderen hadden echter zoveel geld opgehaald, dat er nog wel een cadeau bij kon. Maar welk? We hebben een hele avond zitten piekeren en delibereren, Ankie en ik. Ons gezin was in de aanvang nogal armlastig. Onderwijzers verdienden destijds niet veel, zo’n zevenhonderd gulden bruto per maand. En: een hoge huur, twee kindjes die er proper uit moesten zien, op z’n tijd een sherry en een stukje kaas uit het vuistje, een deux chevaux en… een investering in de toekomst: mijn studie Nederlands.

Een mooi schilderij leek ons na lang beraad dus ook wel wat voor de jubilaris, als extra attentie dus naast het scheerapparaat. Het stond niet op zijn verlanglijstje, maar zoiets is wel zo verrassend: iets krijgen wat je nooit had durven verlangen en wat heel mooi is. Ankie vond het goed, ondanks de familiale binding met het onderwerp, en ik vond het goed omdat Ankie het goed vond. Ach, dacht ik: ik maak zelf ooit nog wel iets voor aan de muur…

En zo gaf ons dorp de postbode een elektrisch scheerapparaat en een originele Martinus Middelhoek, en wij stopten daarmee f 150,00 in eigen zak. Niet voor lang trouwens, want de rekening van twee maanden geleden bij Ko Spar, de plaatselijke kruidenier, moest nog vereffend worden. Hij vond het schoon, Jan de Fouw, ‘êêl schôôn’, en zo onverwacht, hoe kwamen we erop. En zijn vrouw vond het ook mooi. Het heeft jaren in hun woonkamer gehangen, want elke keer als we ernaar vroegen, zei Jan: ‘Het hangt er nog hoor, boven de bank!’

Bij ons was er vanaf die tijd tussen de schoorsteen en de plantenbak een lege plek op het behang te zien, maar die namen we voor lief, en elke keer als we ernaar keken, naar die lege plek, dachten we aan onze lege portemonnee en die honderdvijfig guldens die allang uitgegeven waren voordat het cadeau vergeven was.

En nu denken we: waar zouden ze toch gebleven zijn, die molens van Maasland met de staccato handtekening van onze oom Martinus eronder… Iemand moet daar toch dagelijks naar kijken en zeggen ‘wat schôôn… , êêl schôôn, die meulens…’ Jan de Fouw is al overleden, en zijn vrouw ook. En kinderen hadden ze niet, voor zo ver ik weet. En het gekke is, naarmate de tijd verstreek kregen we steeds meer spijt van ons ruimhartig cadeau aan Jan de Fouw. Ja, het gemis, daar werden we zelfs ontroerd, diep ontroerd door. Het moet dus weldegelijk echte kunst geweest zijn! Oh, die molens van Maasland…!

Ach, dacht ik: ik maak zelf ooit nog wel eens iets voor aan de muur… (aquarel)

]]> http://www.voornewiki.nl/cultuur/kunst/brielle-kunst-cultuur/een-lege-plek/feed/ 0 http://www.voornewiki.nl/evenementen-vias/spijkenisse-achter-de-schermen-2012-op-zoek-naar-enthousiaste-bewoners/ http://www.voornewiki.nl/evenementen-vias/spijkenisse-achter-de-schermen-2012-op-zoek-naar-enthousiaste-bewoners/#comments Tue, 13 Mar 2012 21:06:46 +0000 Chantal Kradolfer http://www.voornewiki.nl/?p=7306 Verder lezen →]]> Gevraagd: spelers, locaties en vrijwilligers

De eerste editie van Spijkenisse achter de Schermen was een groot succes mede door alle inzet van de bewoners. Voor 2012 staat Spijkenisse achter de schermen (Sas) gepland op zaterdag 16 juni 2012.

De organisatie van Spijkenisse achter de schermen is op zoek naar bewoners die het leuk vinden om mee te doen. Wij zijn op zoek naar acteurs, zangers, kunstenaars, locaties en vrijwilligers die het leuk vinden om mee te werken aan Sas. Jong, oud iedereen kan en mag meedoen. Locaties die normaal niet te bezoeken zijn zoals monumenten, woningen van particulieren en andere verborgen plekken openen voor deze middag hun deuren. Beschikt u over een leuke locatie en wilt u deze op een bijzondere wijze presenteren? Belangrijk hierbij is dat de locatiehouder beslist hoeveel man publiek per keer naar binnen mag.

Op ongeveer 25 locaties zullen op zaterdag 16 juni 2012 in Spijkenisse van 12.00 tot 17.00u non-stop voorstellingen plaatsvinden. De voorstellingen duren maximaal 10 minuten dus het is mogelijk om veel verschillende dingen te zien en te beleven op zo’n zaterdagmiddag. Locaties die normaal niet te bezoeken zijn zoals monumenten, woningen van particulieren en andere verborgen plekken openen voor deze middag hun deuren.

Beschikt u over een locatie, wilt u mee spelen of meewerken? Kom naar de bijeenkomst die wordt georganiseerd op woensdag 28 maart 2012 in het Centrum voor de Kunsten (Nieuwstraat 83) van 19.30-21.00. De organisatie kijkt uit naar uw aanwezigheid op deze bijeenkomst! Laat u van tevoren even per mail weten of u komt: linda@clproducties.nl.

Mocht u verhinderd zijn en toch willen meedoen, laat het ons weten en wij nemen contact met u op.

Vooraf aan de bijeenkomst vragen wij u alvast na te denken over een aantal zaken: De mogelijke locatie. Wat voor soort voorstelling/act u op wilt u opvoeren? Kostuums, decor, scenario, wat heeft u nodig? Vorig jaar was er ook de mogelijkheid voor gebruik van een scenarioschrijver. Graag horen wij op voorhand uw ideeën over bovengenoemde zaken. Op de bijeenkomst kan er dan alvast een inventarisatie gemaakt worden.

Spijkenisse achter de schermen is een project van Voorne in alle Staten, het samenwerkende cultuurprogramma in de gemeenten Brielle, Hellevoetsluis, Bernisse, Westvoorne en Spijkenisse en de Provincie Zuid-Holland.  

Voor aanmelding of meer informatie over Spijkenisse achter de schermen kunt u contact opnemen met Linda Mulder; linda@clproducties.nl. 

Voor meer informatie over Voorne in alle Straten; n.wielen@hellevoetsluis.nl    

Op zaterdag 7 juli van komen de Middeleeuwen tot leven in de Ruïne Ravesteijn in Heenvliet.
Van 12 tot 17u wordt u terug in de tijd meegenomen door verschillende re-enactment groepen die het leven in de Middeleeuwen naspelen.
U ontmoet ridders, ambachtslieden, muzikanten en andere Middeleeuwse figuren.
Speciaal voor kinderen is er veel te doen; probeer maar eens met een boog te schieten of sla een echte munt. Als hoogtepunt van de dag wordt de “Bestorming van de Ruïne” nagespeeld en bent u toeschouwer van een heuse Middeleeuwse strijd..
De toegang voor de kinderen is gratis.

Ruïne Ravensteijn in alle Staten is een project van Voorne in alle Staten, het cultuurproject van de samenwerkende gemeentes op Voorne-Putten.
Voor meer informatie www.voornewiki.nl of mail n.wielen@Hellevoetsluis.nl

In een kapperszaak, op een boot of ergens in een huiskamer: dit jaar kom je op Voorne– Putten op de meest onverwachte plekken bijzondere voorstellingen tegen.

Bezoek, bekijk en beleef korte voorstellingen en concertjes op verrassende locaties.
Kom op zaterdag 2 juni naar het historisch centrum van Brielle voor Brielle achter de Voordeur, bezoek op zaterdag 16 juni de historische winkelstraat (Voorstraat- Noordeinde) van Spijkenisse voor Spijkenisse achter de Schermen of kom op zaterdag 30 juni naar de historische vesting van Hellevoetsluis voor Hellevoetsluis:Vestingcode.

Op ongeveer 30 locaties zullen op 2 juni in Brielle en op 16 juni in Spijkenisse en op 30 juni in Hellevoetsluis van 12.00 tot 17.00u non-stop voorstellingen plaatsvinden.
Op een speciale routekaart staan de locaties aangegeven en een korte beschrijving van dat wat men ter plekke kan verwachten.
De voorstellingen duren maximaal 10 minuten dus het is mogelijk om veel verschillende dingen te zien en te beleven op zo’n zaterdagmiddag.
Begin met een concertje, wandel rustig door naar een monoloog, winkel even wat en bewonder vervolgens een dansvoorstelling. Geniet op een terras en ga dan nog even luisteren bij een verhalenverteller of kijken bij een historisch tableau vivante.

Een aantal van de voorstellingen zijn gebaseerd op de Canon van Voorne-Putten Rozenburg waarin het roemruchte verleden van Voorne-Putten is beschreven.Stap binnen in het leven van een zeeheld, luister naar het geroddel van hofdames, of zie hoe de kapper de krullen van Stadhouder Willem onder handen neemt.

De voorstellingen worden uitgevoerd door de regionale zang -, theater- en muziekgroepen en door creatieve en getalenteerde inwoners van Voorne Putten.
Locaties die normaal niet te bezoeken zijn zoals monumenten, woningen van particulieren en andere verborgen plekken openen voor deze middag hun deuren.

De routekaarten zijn ruim van tevoren te verkrijgen bij de VVV, musea, bibliotheken, theaters en op de gemeentehuizen.
Op de dag zelf ook verkrijgbaar in het centrum van Brielle, Hellevoetsluis of Spijkenisse en op de locaties van de voorstellingen.
De toegang tot de locaties en de voorstellingen zijn gratis.
Voor meer informatie: c.kradolfer@kunstencultuurbrielle.nl of houd voornewiki in de gaten. 

Op zaterdag 26 mei komt de historische Stelling van Voorne tot leven.

Op de fiets, met de auto of wandelend kunt u de plekken bezoeken die deel uit maken van de stelling van Voorne, de linie van verdedigingswerken die in de loop van eeuwen op Voorne werd aangelegd. Een Stelling van Voorne routekaart is gratis te verkrijgen op de VVV kantoren en zal u langs deze Stelling voeren.
De route brengt u naar de vestingen van Hellevoetsluis en Brielle, de tussenliggende forten, het Steenen Baak en de Biberbunker. Daarnaast worden in het landschap de plekken zichtbaar gemaakt waar ooit batterijen of andere verdedigingswerken aanwezig waren.
Op een aantal plekken zullen bijzondere activiteiten plaatsvinden. Bezoek de historische kampementen en neem een kijkje in het leven van de soldaten van toen. U kunt u laten rondleiden door de aanwezige gidsen en zelfs een kijkje nemen op plekken die zelden voor publiek toegankelijk zijn. Voor kinderen staan er leuke en spannende activiteiten op het programma.

De stelling Van Voorne dag is een project van Voorne in alle Staten, het cultuurprogramma van de samenwerkende gemeenten Hellevoetsluis, Brielle, Westvoorne, Bernisse en Spijkenisse.
Voor meer informatie zie de Stelling van Voorne routekaart die vanaf mei verkrijgbaar is bij de VVV kantoren of mail n.wielen@hellevoetsluis.nl