www.voornewiki.nl » De bomen zijn weg, de sloten ook

‘De Bomen zijn weg, de sloten ook’

Taco Meeuwsen — Fri, 07 Aug 2009 17:20:17 +0000

'De bomen zijn weg, de sloten ook' door Kees van Rixoort en Bob Benschop, uitgave gemeenten Hellevoetsluis en Brielle, maart 2006, ISBN: 90-9019373-1

Tijdens het Actieprogramma Cultuurbereik Hellevoetsluis-Brielle, getiteld: V*E*T – Voorne’s Eigen Tijd, tekende auteur en historicus Kees van Rixoort de verhalen op van opvallende karakters die wonen of woonden langs de Rijksstraatweg tussen Brielle en Hellevoetsluis. Jur Snijders maakte de foto’s bij de interviews die tevens geïllustreerd werden met tal van historische opnamen. Historicus Bob Benschop assisteerde bij de samenstelling van de historie van de Rijksstraatweg. Een 140 pagina’s tellend boek met een indringende vertelgeschiedenis is het resultaat. In dit weblog van Voorne in Alle Staten gaan we de interviews van Kees van Rixoort samen met de illustraties opnieuw publiceren en bewaren voor het nageslacht.

De Geschiedenis van de Rijksstraatweg

Taco Meeuwsen — Fri, 07 Aug 2009 16:17:22 +0000

Inleiding

Rond 1300 waren de middeleeuwse eilanden van Voorne-Putten slechts gedeeltelijk bewoond, want het moerassige gebied stroomde regelmatig over. Het water werd afgevoerd door de vele kreken die tussen de reeds ingepolderde gebieden liepen. Eén daarvan was de Goote, die een brede verbinding vormde tussen de Maas en het Haringvliet. Over de kreek werden mensen en goederen per schip vervoerd, terwijl de bedijking aan de oostelijke oever van de Goote door reizigers werd gebruikt om met wagens het eiland te doorkruisen. Die route is het prille begin in de geschiedenis van de Rijksstraatweg.

De Straatweg, afgerond in 1806, zorgde voor een blijvende verbetering van de infrastructuur.

Het sediment dat na overstromingen op de moerasgebieden bleef liggen, zorgde voor een vruchtbare bodem. Het loonde daarom de moeite om de gebieden in te polderen en te gebruiken voor landbouw en veeteelt. In 1415 besloot de Hertog Jan van Beieren dat ook de Goote gedeeltelijk mocht worden afgedamd. Dit had ernstige gevolgen voor Brielle, want niet alleen verdween de verkeersader, ook het stromende water dat de haven doorspoelde kwam tot stilstand. De haven begon daardoor langzaam te verzanden. De Sint-Elisabethsvloed van 1421 veroorzaakte echter een dijkdoorbraak en Brielle kon weer profi teren van de scheepvaart. In 1474 volgde opnieuw een besluit om de Goote af te dammen en nu definitief. De Sint-Elisabethsvloed had de toevoer van water langs de Brielse Maas verstoord, zodat deze langzaam verzandde en schepen andere routes namen. Brielle verloor daardoor langzaam zijn positie als handelsstad. Op de reconstructiekaart van Voorne-Putten in 1530 is te zien dat de bedijking van Voorne vrijwel is voltooid en dat van de Goote nog slechts een klein stukje is overgebleven: het huidige Spui. Reizigers konden de dijken van de polders Nieuwe Goote, Nieuwenhoorn en Nieuw-Helvoet gebruiken om van Brielle naar de Sluis bij Hellevoet te komen

Na het afdammen van de Goote ging Brielle op zoek naar een alternatieve verbindingsroute. Hellevoetsluis ontwikkelde zich langzaam tot een concurrerend plaatsje en Brielle probeerde uit alle macht haar handelspositie te behouden. In 1505 was al een plan geopperd om tussen Hellevoetsluis en Brielle een kanaal te graven, maar het plan bleek te duur. Na de verplaatsing van het veer naar Hellevoetsluis probeerde Brielle mee te profi teren van de verkeersstroom door een voetpad aan te leggen. Op 12 juli 1595 gaven de Staten van Holland en West-Friesland hiertoe toestemming. Het stadsbestuur hoopte dat op die manier nog enige handel via Brielle zou lopen. Een voetpad had veel nadelen. Het pad was slechts één meter breed, en door deze geringe afmeting was het eigenlijk ongeschikt voor karren en wagens. Bovendien veranderde het in natte periodes in één grote modderpoel, zodat het veel moeite kostte om tussen de twee plaatsen te reizen. Brielle bleef daarom de wens koesteren om een kanaal aan te leggen en in april 1597 gaf het stadsbestuur de opdracht tot het maken van een vaart.

Een jaar lang werd er hard gewerkt, totdat het project in Nieuwenhoorn vastliep op een dijk. Naast handelaren begonnen ook de Staten van Holland en West-Friesland interesse in Hellevoetsluis te tonen. Ze zochten een thuishaven voor schepen die langs de kust patrouilleerden en het haventje achter de sluis voldeed aan vrijwel alle eisen. Het enige nadeel was de omvang, want de haven was te klein om de grote schepen te kunnen herbergen. Daarom volgde in 1604 een subsidie, waardoor de haven kon worden uitgebreid. Dat werk werd in 1621 afgerond. Vanwege de toenemende militaire betekenis werd een goede verbindingsweg steeds belangrijker. Niet alleen voor de communicatie, maar ook voor de aanvoer van materieel en manschappen. In 1607 probeerde Brielle het gedeeltelijk gegraven kanaal af te maken. Geldgebrek zorgde er echter voor dat het project weer niet kon worden voortgezet. In 1618 werd plotseling een totaal nieuw plan gepresenteerd om een vaart tussen Brielle en Hellevoetsluis aan te leggen. Het stadsbestuur gaf pas in 1625 toestemming om tekeningen te maken en een begroting op te stellen. Ook dit plan is tenslotte een stille dood gestorven. Alleen een bewaarde kaart herinnert aan de wens van Brielle om een kanaal tot stand te brengen.

Brielle waagde in 1640 een laatste poging om de vaart door te trekken. De landmeter Cornelis Lenartsz. Kouter kreeg opdracht een kaart te vervaardigen. Daarop is het voetpad aangegeven, evenals het ontbrekende stuk van het kanaal dat Brielle wilde doortrekken naar Hellevoetsluis. Het is echter nooit zover gekomen. In het Kaartboek van Voorne uit 1696 is een andere afbeelding van het voetpad te vinden. Op de ‘Caarte van de polder van de Nieuwe-Goote’ is te zien dat langs de dijk ‘de vaart met de Sant padt’ loopt. Overigens werd het beheer en onderhoud van de zandpaden door de Baljuw en Leenmannen geregeld. Het geld voor het onderhoud werd verkregen door belastingen. De Staten van Holland zagen in Brielle en Hellevoetsluis belangrijke schakels in de militaire verdedigingslinie. Daarom werd rond 1700 fl ink geïnvesteerd in het aanpassen van de vestingen.

In Brielle werd een stuk van de stad ‘afgesneden’ om een cirkelvormige vesting te maken. Hellevoetsluis kreeg een totaal nieuwe aanblik. De haven werd vergroot en voortaan beschermd door de acht kenmerkende bastions. De ontwerpen voor beide vestingen waren gebaseerd op de nieuwste theorieën van vestingbouwkundige Menno van Coehoorn. De vernieuwing van de vestingwerken kwam in 1715 in Hellevoetsluis gereed en daarmee kreeg de plaats – net als Brielle – een sterker militair karakter. Er waren voortdurend soldaten gelegerd, meestal van hetzelfde regiment dat opgesplitst werd om vervolgens in beide vestingen te worden ondergebracht. Sinds 1660 bestond er een rechtstreekse postverbinding tussen Engeland en de Noordelijke Nederlanden. De schepen vervoerden onder andere brieven, pakketten en passagiers. Zodra een pakketboot de haven was binnengevaren en zijn lading had gelost, ging een koerier op pad om de post zo snel mogelijk weg te brengen. De koeriers en reizigers moesten gebruik maken van het zandpad en ze klaagden regelmatig over de slechte staat van het pad. In 1750 was voor het eerst sprake van plannen om een verharde weg aan te leggen.

Burgemeester Molewater van Brielle gaf opdracht om plannen voor een Straatweg uit te werken. Dat gebeurde, maar de plannen verdwenen in de lade. Dat was tot groot ongenoegen van het Voermansgilde, dat dagelijks te maken had met het vervoer van personen en goederen tussen Brielle en Hellevoetsluis. Zij zouden zeer gebaat zijn bij een goede wegverbinding. Het Voermansgilde kwam in 1755 met het plan ‘Tot verbeetering van de weg en passagie van dese stad op Hellevoetsluijs, welke weg althans inpracticabel is’. De Baljuw en Leenmannen werden bij het plan betrokken en zij berekenden dat er ruim 100.000 gulden nodig was voor de aanleg van een Straatweg. De secretaris van het stadsbestuur, Hoijer, werd naar Den Haag gestuurd om toestemming en subsidie te regelen. Hoewel er aanvankelijk welwillend naar werd geluisterd, kwam er geen geld.

Door de slechte staat van de weg gebeurden regelmatig ongelukken. Toen de Prins van Oranje in 1735 op doorreis was en met zijn gevolg over het voetpad tussen Brielle en Hellevoetsluis reed, kantelde één van de wagens uit de stoet. In 1772 stuurde het stadsbestuur een noodkreet aan stadhouder Willem V. Alle argumenten werden opgesomd om de stadhouder ertoe te bewegen geld te geven voor een Straatweg. Maar ook hierop kwam geen reactie. Brielle hield de jaren daarop de ontwikkelingen in de politiek goed in de gaten en vroeg zich in 1780 af, toen Delft een verzoek had gedaan een loterij te mogen oprichten, ‘Of ‘t nu geen tijt was dat voorbeeld te volgen’. En inderdaad werd een plan voor een loterij opgesteld om zodoende een Straatweg te kunnen aanleggen. Tot een verloting is het echter nooit gekomen.

De Rijksstraatweg tegenwoordig (foto: Jur Snijders).

Jan Blanken vestigde zich in 1775 in Hellevoetsluis als opzichter van de directie Hollandse Fortifi catiën. Hij had toezicht op de vestingwerken en de landsgebouwen op Voorne-Putten, Goeree-Overflakkee en de Beijerlanden. Hij legde dijken aan, verbeterde de kustverdediging en presenteerde in 1788 een plan voor een Straatweg. In 1781 verhuisde Jan Blanken van Hellevoetsluis naar Brielle en hij reisde regelmatig tussen deze plaatsen. Hij heeft dus ondervonden in welke slechte staat de weg verkeerde. Jan Blanken diende het plan in bij de opperdijkgraaf en baljuw Wassenaer. Het bestaat uit een tekening en een elf pagina’s tellend bestek. Hierin stelde hij voor om de ‘Straat-weg de ordinaire route’ te laten volgen, dus de route van het eeuwenoude voetpad. Hij beschreef in een uitvoerige memorie hoe de nieuwe keij-steene Straatweg moest worden aangelegd. Jan Blanken wilde ook een nieuw stuk weg aanleggen, een verlengde van de Gentse Weg, die dwars door de polder van Nieuw-Helvoet liep en uitkwam bij de molen van Nieuwenhoorn. Hiermee werd een kortere en dus snellere en goedkopere route bewerkstelligd. Pas in 1804 lukte het Jan Blanken om de plannen goedgekeurd te krijgen. De Marine zou de weg aanleggen, en het geld werd vrijgemaakt via een lening uit het fonds voor oude en arme zeelieden. Het onderhoud van de weg werd betaald met de opbrengsten van de tol. Op vijf plekken langs de Straatweg stonden hekken opgesteld waar de tol werd geheven. In augustus 1806 werd het bestraten van de Straatweg afgerond. De Nieuwenhoornse schoolmeester Klaas Smit maakte een gedichtje over de weg. Na twee eeuwen van moeizaam reizen tussen de twee plaatsen was er een blijvende verbetering aangebracht in de infrastructuur. Reizigers, passanten en handelaren konden zich met alle gemak tussen Brielle en Hellevoetsluis bewegen. Tot vandaag de dag vormt de Straatweg een belangrijke verbinding tussen beide plaatsen.

Door: Kees van Rixoort met dank aan het Streekarchief Voorne-Putten en Rozenburg (Bob Benschop)

Een kippenkuiken als overste

Taco Meeuwsen — Fri, 07 Aug 2009 16:05:37 +0000

Wout van Vugt

Door: Kees van Rixoort

Voorbij het Hellevoetse uiteinde van de Rijksstraatweg, een flink stuk door de poort, lagen ze. Vier mijnenvegers van de Koninklijke Marine. Op één van de schepen was Zaankanter Wout van Vugt actief. Dat was veertig jaar geleden, in 1963 en 1964. De korporaal elektromonteur vertelt over het vegen van zeemijnen in de Hollandse en Zeeuwse zeegaten, enkele hilarische wederwaardigheden en het Hellevoetsluis van toen. “De vier mijnenvegers hoorden in Den Helder, maar waren hier tussen 1958 en 1968 geplaatst om de Zeeuwse stromen en de monding van de Maas te ontdoen van zeemijnen. De zeegaten zouden immers worden afgedamd en explosies waren daarbij natuurlijk niet gewenst. We deden ons werk vanuit de haven van Hellevoetsluis; onze ligplaats was aan de Westkade, tegenover Uiterlinden. ’s Ochtends vroeg vertrokken we en ’s avonds kwamen we weer terug. De schepen werden dan aan de walspanning geknoopt en de bottelier ging aan de gang met de victualiën, die we van de marinekazerne betrokken. Iedere boot had een eigen kok – meer een duvelstoejager – en we aten aan boord.” Van Vugt zat al een paar jaar bij de marine, toen hij voor het eerst de haven van Hellevoetsluis binnenvoer. “Ik was vijftien jaar en acht maanden toen ik bij de marine kwam. Toen we hier gingen vegen, was ik 22, 23 jaar.”

Het wachtschip Douwe Aukes, een oude mijnenlegger van de marine, diende louter en alleen nog om in te kwartieren.

Daapse Jaap

De mijnenvegers – scheepjes, noemt Van Vugt ze – waren 34 meter lang en hadden per stuk twee offi cieren, twee onderofficieren en tien manschappen aan boord. “Eén van die tien was ik. De schepelingen waren onderverdeeld in ‘bakken’, een term die nog stamt uit de zeiltijd. Want ze sliepen in bakken in het voorschip. Ik was de bakmeester en moest dus ’s morgens appèl houden: kijken of er geen ziektes waren, of de schoenen goed gepoetst waren en of de haren een acceptabele lengte hadden. Zo niet, dan moest men direct naar de kapper. In de baas z’n tijd.” Niet ver van de vier mijnenvegers lag het wachtschip Douwe Aukes. Wout van Vugt: “Dat was een oude mijnenlegger van de marine. Het schip diende louter en alleen nog om mensen in te kwartieren, die niet langer operationeel waren.” Glunderend: “Er was een commandant aan boord en dat was overste Dasia. Jaap Dasia, heette hij, maar iedereen had het over Daapse Jaap. Hij maakte inderdaad een doorgedraaide indruk. Je had er wel meer in die jaren, en die moesten toch op de een of andere manier aan het werk gehouden worden. Daapse Jaap was overste, een vrij hoge rang voor de onbetekende plaats die hij bezette. Bij de varende vloot hoorde hij niet meer. Nu had je op het achterschip van de Douwe Aukes een kapsalon, waar je in kon kijken zonder dat degene die gekapt werd jou kon zien. De kapper was een vent van de Kaap, van Katendrecht, een verschrikkelijk ruige bonk. Als de commandant onder het mes ging, haalde hij meestal geintjes met hem uit. Hij aaide hem bijvoorbeeld over z’n bol of hij knipte hem zo, dat er nog een klein plukje haar in een staartje onder z’n pet vandaan kwam. De janmaten kwamen dan niet meer bij. Tja, het ging wel om een hele hoge piet; je had eerst Onze Lieve Heer en daarna kwam de overste…”

De mijnenvegers aan de Westkade, jaren zestig.

Galons met krul

Nog een lotgeval van Daapse Jaap. Wout van Vugt gaat er eens goed voor zitten. “Er was weinig te doen op de Douwe Aukes. Dus ging men geiten houden, of konijnen. Op een gegeven moment was er een gek, die vond dat er kippen aan boord moesten komen. Hij had een elektronisch broedkastje geregeld, want het moest wel bij het ei beginnen. Het lukte, zodat er na enige tijd kuikens op het dek rondstapten. Ze werden groter en groter. Daapse Jaap kreeg het in de gaten en riep: ‘Potverdorie, het lijkt hier wel een boerderij. Afgelopen! Weg met dat vee; ik wil ’t niet meer zien!’ Nu was er ook een kleermaker aan boord. Die hebben ze zo gek gekregen om voor één kuiken mouwtjes te maken. Met daarop drie galons met krul, net als bij de commandant. Jaap vond het prachtig. En het vee mocht blijven.” Van Vugt kwam om de zeegaten mijnenvrij te maken. Is dat een beetje gelukt? “Nou”, zegt hij met een serieuze blik, “eigenlijk hebben we geen mijn geveegd. Helemaal niks.” Het komt lichtelijk overbodig over: twee jaar inspannend arbeiden – met vier keer veertien mensen – zonder enig resultaat. De korporaal elektromonteur verklaart de doelloze speurtocht te water uit het gegeven dat er nog geen mijnenjagers waren, dat de meeste nog ronddobberende mijnen al lang defect waren en dat de mijnenvegers een overvloed aan apparatuur in hun kielzog moesten meeslepen. “Je had magnetische mijnen, akoestische mijnen en aanrakingsmijnen, en voor elk type hadden we weer aparte apparaten om ze te detecteren. Wat wij deden was niet meer dan het zekere voor het onzekere nemen. Maar dat kostte wel een enorme berg energie. Een werkdag was tamelijk inspannend. Je moest eerst een behoorlijk stuk varen om je werkplek – de monding van de Oosterschelde, bijvoorbeeld - te bereiken en als je daar was stond je de hele dag in een bescheiden hokje de apparatuur in de gaten te houden. ’s Avonds kwamen we heel vaak pas met het donker weer binnen.” Zodra een heel zeegat geveegd was, gaf de marine het gebied vrij en konden de dammenbouwers aan de slag. Spannend was het zeker, zegt Wout van Vugt. “Maar meer doordat we in zo’n klein bootje op een soms heftige zee moesten varen dan door de angst dat er mijnen zouden ontploffen. Dat gebeurde toch niet. Hoewel, je wist dat het altijd een keer kon gebeuren…”

Westkade, anno nu (foto Jur Snijders).

Waar is de kroeg?

Van Vugt had het vegen van de Lauwerszee achter de rug, toen hij naar Hellevoetsluis kwam. Het stadje op Voorne was hem niet vreemd. “Vanwege de verkering”, verklaart hij. “Mijn vrouw is hier geboren.” Waarschijnlijk had de jonge marineman meer oog voor haar dan voor Hellevoetsluis, want het slaperige vestingstadje kon op dat moment niet veel indruk op hem maken. “Pas later ben ik er achter gekomen waar het Droogdok ligt. Ach, het interesseerde me gewoon niet. ‘Waar is hier de kroeg?’, daar ging het om. En eventueel de bioscoop. Ja, die was er al. Verder was er niets; je kon een kanon afschieten in de vesting. Bootjesgasten waren er nog niet. Er heerste rust en eigenlijk vonden we dat wel prima, want als je ’s avonds hier binnenvoer, dan had je ’t wel gehad. Dan streek je het vaantje, want de volgende ochtend moest je om zes uur weer op.” Hellevoet bleef trekken. In 1998 kwamen Wout van Vugt en zijn vrouw terug. Om te wonen. De Westkade bijna onder handbereik, het fotoalbum van 1963 en 1964 helemaal.

Koek uit een blik, snoep uit de fles

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 05:15:17 +0000

De vrouw van de bakker

Door: Kees van Rixoort

“Geen foto van mij erbij, hoor”, zegt ze stellig. “En je gaat toch niet m’n naam in dat stuk zetten? Nee, ik hoef niet zonodig.” Ze woont in de vesting, op een steenworp afstand van de plek waar ze dertig jaar heeft gewerkt. Drie decennia liet ze de broden, broodjes, koekjes en gebakjes over de toonbank gaan. Tot 1985. Haar zwarte haar is grijs geworden. Blond, zeggen sommigen voor de grap. Ze wijst door het raam, aan de overzijde van de straat staat een groot wit gebouw, de handschoenenfabriek van weleer. “Hier stonden allemaal oude huisjes en daar liep een sloot. Een sloot met witte bruggetjes.” “Ik ben in 1955 in Hellevoet komen wonen. Vanuit het conservatieve Bruinisse. M’n man kwam van oorsprong van Pernis. We waren direct gewend, ik vond de mensen heel aardig. Hellevoet was nog een stuk kleiner. Je had alleen de vesting en een klein stukje erbuiten. Ja, het was nog erg klein en ik kende iedereen.” Ze namen de zaak over van bakker Van Kralingen. “Het was nog een winkel met bussen en flessen. Bussen voor de koekjes en flessen voor het snoep. We hebben de zaak al vlug laten verbouwen, want mijn man wilde met z’n tijd mee.” Ze pauzeert even en noemt dan nog een voorbeeld: “We hadden ook al gauw een broodsnijmachine.”

Hellevoetsluis was nog een stuk kleiner. Je had alleen de vesting en een klein stukje erbuiten.”

De Opzoomerlaan met de handschoenenfabriek.

Een beste klant

Nee, de Konditorei was er nog niet. Maar dat het ook toen al een goede bakkerzaak was, dat staat buiten kijf. “Een prima zaak voor brood en banket”, vindt ze. “Maar kijk, de kruidenier verkocht toen nog helemaal geen brood. Dus het was wel wat makkelijker. Ja, we bezorgden ook nog aan huis. Hier, in de vesting, ging m’n man langs de deur. Niet met de bakkerskar, maar met de auto. Ook daarin was hij modern. Buiten de vesting kwamen we ook. Nee, niet aan de Rijksstraatweg, geloof ik. Wel de Glacisweg en de Koedijk. En m’n man leverde aan de landmacht in Fort Haerlem. Een beste klant, de marine trouwens ook.” Om brood op de plank te krijgen moest er hard gewerkt worden. De bakker stond elke morgen om kwart over drie op. De nacht van vrijdag op zaterdag werkte hij zelfs helemaal door. “Dan ging ik er zelf altijd om kwart over drie uit”, vertelt ze. “Want dan moest al het brood wel op tijd klaarstaan. Gesneden en wel. Er was witbrood, bruin en melkwit. Misschien hadden we al casino. En alison, dat was wat donkerder. Dan nog broodjes en krentenbollen en met kerst kersttimpen. Meer niet. Later kreeg je ook tijger, sesam en maanzaad.” Wat het moest kosten, in die beginjaren, weet ze niet meer. “Goh, jammer dat ik dat nou niet heb opgezocht.”

In de Kerkstraat kon je je laten 'scheeren' en ‘haarsnijden’.

Even een borreltje

“Cafeetjes waren er ook – Wigman, de Stoomketel, Uiterlinden, Reurhof – en het was van veel mensen een vaste gewoonte om op zaterdagavond even een borreltje te gaan halen. Nee, ik niet, ik was blij dat ik dan eindelijk kon gaan zitten.” Ze schenkt een kopje koffie in. Uit een trommel komt een koekje. Dan gaat ze verder. “Op de plek waar nu de Konditorei zit, had je vroeger het politiebureau. Vlak naast de winkel. Of dat een veilig gevoel gaf? Nou, in ieder geval maakte je nogal eens wat mee. Het gebeurde wel dat er iemand werd opgebracht. Aan de achterkant waren twee cellen, heb ik wel eens gehoord. En de commandant, Gerards, woonde erboven. Aan de andere kant naast ons zat de manufacturenzaak van Meijer-Maas.” Wat ze nu het moeilijkst vindt, is dat ze nog maar weinig mensen kent. De gezelligheid is weg. Al steekt die af en toe toch weer de kop op. Op 5 december bijvoorbeeld. Enkele uren voordat pakjesavond aanbreekt, tovert de bakkersvrouw een gulle lach van onder haar grijze – of blonde – haar. “Deze dagen leef ik altijd extra mee. Al dat banket, die speculaas en die pepernoten. Vroeger maakten we ook het suikergoed nog zelf. Tjonge jonge, wat een rotzooi had je daarvan…”

De bakkerszaak in het hart van de Hellevoetse vesting (foto: Jur Snijders).

Op weg met brood voor een week

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 04:59:49 +0000

D.I. Vermaat

Door: Kees van Rixoort

Roetsj, daar gaan we. Zo met de bokkenwagen van de hoge weg naar die enorme vlakte van betonplaten. Roetsj, zo over de schuine dam naar beneden. En dan, misschien wel een meter lager dan de weg, met een heerlijk vaartje doorkarren met die wagen. Steeds verder, steeds dichter bij het garagebedrijf. D.I. Vermaat, directeur van het gelijknamige automobiel-, bus- en reisbedrijf, voelt nog steeds de dynamiek van de bokkenwagen. Ook nu het zeker vijftig jaar geleden is dat hij zijn roetsjritjes maakte. De betonnen helling vanaf de straatweg is weg, net als het oude garagebedrijf en het forse voorterrein. Op die plek staat nu een moderne autoshowroom, naast het zakelijke kantoor van waaruit Vermaat leiding geeft aan het familiebedrijf dat al meer dan honderddertig jaar aan de weg timmert. “Willem Vermaat Isaäczoon, mijn overgrootvader, vestigde zich in 1872 aan de Rijksstraatweg, hier in Nieuw-Helvoet. Hij stichtte een voermanszaak en ging alle mogelijke vrachten vervoeren. Uit de overlevering weten we dat hij het rouwen en trouwen erbij ging doen. Dus als er een begrafenis of een trouwerij was, verzorgde Vermaat het personenvervoer. Maar er was in die beginjaren nog een belangrijke bron van inkomsten: het slepen of jagen van zeilschepen door het Kanaal. Dat gebeurde met een span paarden, van Hellevoetsluis naar Nieuwesluis of omgekeerd.”

Er werden nog melkbussen opgehaald.

Mallejan

De sleperij en stalhouderij aan de straatweg ontwikkelde zich goed. Vermaat had achttien paarden beschikbaar voor de tractie van de landauers, vigilantes, coupés, dog car, tilbury en ‘breack’. “Er was zelfs een mallejan in huis om boomstammen te vervoeren. Ja, we deden echt van alles op het gebied van transport. Op een gegeven moment ging het bedrijf ook verhuizingen doen. Het was de tijd dat de marine nog in Hellevoetsluis was, dus er moest ook wel eens een verhuizing naar Den Helder worden uitgevoerd. Nee, het was geen sinecure, verhuizen met paardenbespanning, soms was je er een volle week mee bezig. Mijn vader vertelde me wel eens, dat er dan voor een hele week brood mee ging, in een zogenoemde stikkezak.” Dat er toen ook al agglomeraten van diverse bezigheden in één bedrijf waren, bewijst het historische gegeven, dat Vermaat het verhuisbedrijf zomaar uitbreidde met een afdeling stoffeerderij.

De geschiedenis van ‘Vermaat’ gaat terug tot 1872.

Petroleumkoplampen

Op een gegeven moment, ergens in de jaren twintig van de vorige eeuw, was het afgelopen met de paardentractie, al bleef de janplezier kinderen van Nieuw-Helvoet naar bijvoorbeeld De Houten Paardjes in Rockanje brengen. D.I. Vermaat: “In 1921 werd de eerste vrachtauto aangekocht en hiermee werd de eerste stap gezet op de weg naar motorisering.” Het was een Hansa Lloyd met 3 ton laadvermogen en een 50 pk motor op massieve banden, uitgerust met petroleumkoplampen en vetassen, die onderweg regelmatig gesmeerd moesten worden. “Het lijkt allemaal aardig – en een verhuizing hoefde nu niet meer zoveel tijd te kosten – maar de wegen op Voorne-Putten waren zo slecht en smal, dat er regelmatig auto’s wegzakten of zelfs van de dijk rolden. Die polderwegen… echt een drama. Daarmee vergeleken was de straatweg naar Den Briel iets geweldigs. Het was zonder meer een kolossale verbetering toen die weg is aangelegd. Geen steenslag en blubber meer. En: een aanzienlijk kortere reistijd.”

Dé ontsluiting

Vermaat bekortte de reistijd van velen zelf door in 1923 een autobusdienst te starten. De Ford autobus – met ruimte voor twaalf tot veertien personen – reed van Hellevoetsluis naar Brielle, Oostvoorne en Rockanje. Voor de badplaats Rockanje betekende dit dé ontsluiting en de start van een periode van bloei en bekendheid. D.I. Vermaat: “We reden ook met de bus van Den Briel naar Rozenburg, via het pontje, en via het volgende pontje weer van Rozenburg naar Maassluis. Die route hebben we vele jaren gereden. Op Spijkenisse hadden we ook een dienst. Je zou kunnen zeggen dat we hebben geholpen het eiland te ontsluiten.” Vermaat, die in zijn jeugdjaren wel eens buskaartjes moest knippen om zijn vakantiecenten te verdienen, vergeet niet in dit verband ook de RTM te noemen. De RTM is het bedrijf waar de lijnbusactiviteiten van Vermaat een jaar of dertig, vijfendertig geleden in opgingen. De RTM zelf verdween in de ZWN, die op zijn beurt weer opging in Connexxion. De stalhouderij van toen houdt zich niet meer bezig met openbaar vervoer, maar verloochent de wortels niet. Meer dan honderddertig jaar na de oprichting is Vermaat een kanjer op het gebied van auto’s, reizen en busvervoer. “We zijn met honderd bussen de op één na grootste personenvervoerder van het land”, zegt de huidige directeur niet zonder trots. Tot het wagenpark behoort nog altijd de bus uit 1923, die echter nauwelijks gebruikt wordt. Een bordeauxrode autobus uit 1953 wordt zo nu en dan nog wel eens uit de garage gehaald. Voor een bruiloft of zo.

Het moderne Vermaat in 2005 (foto: Jur Snijders).

Lichtgevende delta

Een bedrijf met zo’n historie telt natuurlijk heel wat hoogtepunten. Eén hoogtepunt steekt daar echter fi er bovenuit: de offi ciële opening van de Haringvlietdam in het najaar van 1971. D.I. Vermaat weet het nog precies: “De koningin zou komen en er waren heel veel genodigden. Nergens was een accommodatie voorhanden om zo’n groot gezelschap te kunnen ontvangen. Nu waren wij net bezig een nieuw autobedrijf te bouwen. Het werk was nog niet helemaal klaar, maar we konden het pand wel op tijd voorzien van vloeren, glas, toiletten enzovoorts. De burgemeester vond het een goed plan en zo hebben we hier in betrekkelijk korte tijd een zaal gecreëerd en helemaal ingericht.” Koningin Juliana kwam naar de Rijksstraatweg, ontving bloemen van Vermaat’s dochter en ging in de kersverse feestzaal over tot het verrichten van een symbolische handeling: het sluiten van een lichtgevende delta. Van de ontvangstplek – de plaats waar de jonge D.I. Vermaat zijn bokkenwagen ooit over de betonplaten stuurde – ging het gezelschap naar de Haringvlietdam om dit wonder van Hollandse ijver en beteugelende vechtlust met eigen ogen te aanschouwen. “De koningin nam plaats in een oude T-Ford omnibus. We gingen met tientallen bussen naar de dam; ons hele wagenpark werd ingezet.”

Smalle gaspijp

Altijd was Vermaat gevestigd aan de Rijksstraatweg. Maar welke rol de weg heeft gespeeld in het succesverhaal van het bedrijf, dat zou de huidige directeur niet weten. “Ach, er waren zoveel factoren.” In zijn eigen jeugd speelde de weg wel degelijk een duidelijke rol. Als speelplek. “In 1940 ben ik hier aan de overkant geboren, in dat houten huis. Nee, een drukke weg was het niet, want we speelden op straat. Ik weet nog dat er aan beide kanten van de weg sloten waren. Die stonken vreselijk. Ik sprong graag slootje of ik balanceerde over een smalle gaspijp, die bij ons voor over het water liep. Als je in de sloot viel – en dat was af en toe niet te voorkomen – dan stonk je een week lang.”

De hoofdingang van Vermaat aan de Rijksstraatweg (foto: Jur Snijders).

De straatweg smolt weg onder het vreugdevuur

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 04:15:43 +0000

Arie van den Ban

Door: Kees van Rixoort

Twee lange lijnen kruisen elkaar en verdelen het lege landschap in rechte hoeken. Die ene lijn is de straatweg, die andere de kolenpad. De kolenpad? Jazeker, Nieuw-Helvoeters hadden het nooit over de Moriaanseweg. De weg was niet meer dan een pad met kolenas, dus… Die andere lange rechte lijn duidden ze ook nooit aan met de officiële naam. Nee, de Rijksstraatweg, die richting vesting zonder hapering overging in de Brielse Straatweg, heette gewoon de straatweg. Twee lijnen, twee straten. Op de kruising – helder vastgelegd door een vliegende fotograaf in de jaren vijftig – woonde Arie van den Ban. “Je had de straatweg en de kolenpad. En verder niets. Behalve dan de coöperatie en de kern. In de kern zat ik op school. Anderhalve kilometer lopen, we verzamelden bij ons op de hoek en werden door de juf afgemarcheerd over de kolenpad.” Arie van den Ban kijkt een halve eeuw terug en ziet zichzelf weer lopen. Net als op die foto waarop de tamboers en pijpers van Wilhelmina, in de volksmond de fl uitclub, al musicerend over de straatweg schrijden. Precies voor zijn ouderlijk huis. Zelf loopt hij te trommelen, rechts vooraan. De armoede straalt eraf, geen enkel lid van de fl uitclub draagt een uniform. Een stropdas en een petje, meer kon er niet af.

De ‘fluitclub’ marcheert al musicerend over de Straatweg.

Onder water

Arie van den Ban is min of meer vergroeid met Nieuw-Helvoet. Toch is hij er niet geboren. “Mijn geboortejaar is 1944 en toen zat heel Nieuw-Helvoet in Nieuwenhoorn of verder weg. We waren geëvacueerd, Nieuw-Helvoet stond een meter onder water, helemaal tot aan de kanaal toe. Ik ben geboren in de villa naast het voetbalveld, op een zolderkamertje.” Na de inundatie keerde de eenjarige Arie Nieuwenhoorn de rug toe. Het Nieuw-Helvoetse deel van de straatweg lonkte en zou een zekere constante vormen in zijn leven. “Mijn vader was kolenboer. En slijter. Zelf heb ik ook een slijtersdiploma, al heb ik nooit een druppel gedronken. Mijn vader nam de zaak over van mijn opa, die ook Arie van den Ban heette. Ik heb hem nooit gekend, hij overleed in 1938. Mijn opa was boer en op een gegeven moment ging hij er kolen bij verkopen. Met de hondenkar. Maar hij was altijd meer boer dan kolenboer. Bij mijn vader was het net andersom. In 1963 werd het aardgas ontdekt, tijdens de strengste winter sinds tijden. Wat het beste jaar voor de kolenboer had moeten worden, werd het jaar van zijn ondergang. Toen zijn wij begonnen met banden. Ik was niet technisch, maar een band onderzetten, dat kan de grootste sufferd.” De kolenhandel werd na enkele jaren afgestoten. Evenals de slijterij, die tot het laatst een hoop vaste klantjes had. Klantjes die hun fl es bij Van den Ban lieten vullen met een maatje jenever.

Naar Den Briel

Als Arie van den Ban terugkijkt op de straatweg van zijn jonge jaren, schieten de herinneringen en anekdotes als paddestoelen de grond uit. “Ik zat op de HBS en ben zes jaar over de straatweg naar Den Briel gefi etst. Zes jaar, want ik ben één keer blijven zitten. We verzamelden op ‘t Zwaantje en om half acht vertrokken we met tachtig jongens en meiden richting Den Briel. Als het waaide reden de jongens voorop. Ik ben niet één keer met de bus gegaan. Dat werd je aangerekend, dan was je een sul. Nee, wij fietsten. Tien kilometer heen en tien kilometer terug, zes dagen in de week.” “Onderweg was het lachen, gillen, brullen. We zijn nog eens met z’n allen omgedonderd. De hele groep! Het was opeens glad geworden. Natuurlijk waren we allemaal te laat op school. Een andere keer was er een hele groep fi etsers zonder licht Een politieagent stuurde iedereen terug. Maar met een kleine bocht, via de oude straatweg, waren ze zo weer terug op de weg naar school. Niet zo’n slimme agent!”

De Moriaanseweg alias het Kolenpad.

Egaal zwart

Vanuit zijn slaapkamertje kon hij de straatverlichting boven het kruispunt heen en weer zien zwabberen in de wind. “Het was zo’n goedkoop lampje. Het hing aan een draad tussen de telefoonpalen. Alleen het kruispunt was verlicht, voor de rest was het donker. Er liep een sloot langs de straatweg. Tot Dijkxhoorn. Een vieze baggersloot was het en ik ben er talloze keren ingevallen. Eén keer met m’n nieuwe matrozenpakje, egaal zwart kwam ik er uit. Later is die sloot weggehaald.” Wonen op het punt waar die twee lange rechte lijnen van de luchtfoto elkaar kruisten, had zo z’n voordelen. Er was licht, er was leven. En er was dubbele gezelligheid. “Omdat we op het kruispunt woonden, waren we lid van twee buurtverenigingen: Rijksstraatweg Noord en Moriaanseweg West. We hadden de feestweken van Nieuw-Helvoet. En de Drie Eilanden Spelen. Het hele dorp liep uit als de vijftienhonderd meter werd gelopen tussen ‘t Zwaantje en Vermaat. Ik herinner me ook de lichtweek. Alle straten waren dan versierd en iedereen deed mee. Overal werden lampjes opgehangen. Tussen de telefoonpalen, aan de dakranden en in de tuinen stonden zelfs kabouters met lichtjes. Dan was er ook een patatboer. Een zak patat kostte vijftien cent en die betaalden we met een papieren gulden. Iedereen was op straat om te kijken en iedereen was er mee bezig.”

De sloot met de bruggetjes is vanuit de lucht goed te zien.

Andere aanblik

“Er is veel veranderd”, mijmert Arie van den Ban bijna vijftig jaar later. Hij bedoelt het individualisme, dat een lichtweek al lang op de puinhopen van de geschiedenis heeft doen belanden. Maar hij bedoelt ook het aanzien van de straatweg. Hij noemt de bomen die langs de rijbaan stonden. “Heel mooi, ze gaven de straatweg een heel andere aanblik. Net of je beeld kleiner is. Intiem. Als je nog wel eens foto’s ziet uit die tijd, dan kun je bijna niet geloven dat dat de straatweg is.” De straatweg zelf was bedekt met smalle straatsteentjes. Later, in de jaren zestig, werd de weg geasfalteerd. Arie van den Ban glundert en schudt de volgende anekdote uit zijn mouw. “Iedereen kwam altijd met zijn kerstboom naar de hoek, waar wij woonden. En daar, midden op straat, maakten we er een berg van. Arie gooide er banden en olie op en zo gingen we met een vreugdevuur het nieuwe jaar in. Dat deden we ook toen de weg geasfalteerd was. Eén keer, want het asfalt was weggesmolten en grind geworden.”

Geen kanaalbonk

Van den Ban maakte – “door inspiratie en transpiratie” - een succes van zijn autobandenbedrijf en verhuisde zijn zaak deels naar de Molshoek, niet ver van de kanaal. Een kanaalbonk is hij echter nooit geworden. Een echte Hellevoeter evenmin. “Hellevoetsluis was de vijand. Daar werd je als Nieuw-Helvoeter uitgeslagen. Nee, ik niet. Maar ik ging ook nooit alleen.” Geen kanaalbonk, geen Hellevoeter. Arie van den Ban is altijd Nieuw-Helvoeter gebleven. Een jongen van de hoek, een jongen van de kruising van straatweg en kolenpad. “Als mensen naar Van den Ban vragen worden ze altijd naar de Rijksstraatweg gestuurd. En van daar naar de Molshoek. Dat vind ik prachtig!

‘Van den Ban’ anno 2005, deels nog altijd gevestigd aan de Rijksstraatweg (foto: Jur Snijders).

Een halve meter ingeklonken modder

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 03:50:51 +0000

R. Dijkxhoorn

Door: Kees van Rixoort

Luctor et emergo. De strijd tegen het water is een strijd van eeuwen. Het water, in wezen een goede vriend, kon verwoestend en zonder genade toeslaan. Dijken konden de golven niet altijd keren en hele stukken land - vruchtbare polders met boerderijen en nederzettingen – moesten worden prijsgegeven. Doorgaans kwam het water uit het westen, voortgedreven door hevige winden. Maar er is in ieder geval één uitzondering: het water dat in 1944 over Voorne kwam. Dat water kwam uit het oosten. In 1944 zetten de Duitsers de polders onder water. Het Derde Rijk stond er niet rooskleurig voor en de vrees voor geallieerde acties was meer dan gerechtvaardigd. Door het land te inunderen dachten de Duitsers een stokje te steken voor de landing van vijandige vliegtuigen. In het najaar van 1944 stond meer dan de helft van het eiland onder water. Dorpen als Hekelingen, Nieuw-Helvoet en Oudenhoorn werden bijna volledig geëvacueerd. Vanuit Nieuw-Helvoet evacueerden 2146 mensen. Ze kregen onderdak in de omgeving – Brielle, Rockanje, Hellevoetsluis, Nieuwenhoorn en Oostvoorne – maar er was ook gastvrije opvang in verre oorden als Groningen.

‘Dijkshoorn’, na de oorlog speciaalzaak voor lingerie geworden (foto: Jur Snijders).

Lingerie

Een van de Nieuw-Helvoetse evacués was Ridder Dijkxhoorn. Ridder, geboren in 1938, was de zoon van een winkelier aan de Rijksstraatweg. Het magazijn, zoals de zaak te boek stond, was een winkel van sinkel. Van tapijt tot onderbroek. De wagentjes van Dijkxhoorn reden over het hele eiland om de waar te bezorgen. De manufacturenzaak is na de oorlog een speciaalzaak voor lingerie geworden. Maar toen het water kwam was Ridder – een jochie nog – met heel andere dingen bezig. Vijftig jaar na de bevrijding vertelde hij het volgende verhaal. “Heel de polder van Nieuw-Helvoet was ondergelopen. Na de oorlog zijn we tweeënhalf jaar bezig geweest om alles weer schoon te maken, er lag een halve meter ingeklonken modder. Wij moesten ons huis uit en werden in Oostvoorne opgevangen door ene De Vries. Die had daar een textielzaak en was dus een collega. Onze buren gingen naar Hellevoetsluis of Nieuwenhoorn; daar werden heel veel mensen opgevangen.”

Geen toeval

“Wij zouden eerst naar Lekkerland gaan, maar mijn vader kreeg een ingeving. Hij stapte op de fiets en reed richting Oostvoorne. Op de Strypsedijk komt hij een ander tegen, ook op de fiets. Net op tijd herkent hij hem, het was De Vries. Bleek dat ze naar elkaar op weg waren. De een zocht hulp en de ander was onderweg om het aan te bieden. Nee, dat is geen toeval meer te noemen. We hebben daar twee jaar onderdak gekregen; de opvang was zeer liefdevol.” Oostvoorne was het dorp waar de evangelist Van der Meer actief was. Hij was een felle anti-nazi, regelde onderduikadressen en luisterde in het evangelisatiegebouw aan de Achterweg naar verboden radio-uitzendingen. De Duitsers kregen er lucht van, betrapten Van der Meer, vonden bovendien nog wat illegale geschriftjes en fusilleerden de evangelist in de duinen. Zijn gebouw werd in de brand gestoken. Dijkxhoorn: “Dat incident bij het evangelisatiegebouw van Van der Meer herinner ik me nog als de dag van gisteren. Het pand stond in de vlammen en er reed een paard en wagen voorbij met bijbeltjes. Die hadden ze er nog net voor de brand uit kunnen halen. Er stond een Duitse soldaat voor me, met zo’n zware nek. Die stond daar met een paar granaten. Precies zo’n nek zag ik veel later – ver na de oorlog – tijdens een bezoek aan de fabriek van Schiesser in Duitsland. Ik schrok ervan, die oorlogstijd werkt toch verder door dan je denkt.”

Naderend onheil

“M’n vader was van ‘het gebroken geweertje’. Op een gegeven moment moest hij vlaggendienst doen. Langs de weg tussen Brielle en Oostvoorne stonden om de zoveel meter mensen met een witte vlag om vrachtwagens te waarschuwen voor naderend onheil vanuit de lucht. Ik was op een woensdagmiddag met m’n vader meegegaan en ik hoor het hem nog zeggen: ‘Ridder, als er vliegtuigen komen moet je als een speer en zonder om te kijken naar Oostvoorne rennen, want ik vlag niet.” In de opvangplaats Oostvoorne ging vader Dijkxhoorn gewoon door met de verkoop van textiel. “Alleen aan mensen uit onze omgeving, hoor”, zei Ridder. Anders zou De Vries z’n goedheid immers hebben moeten bekopen met omzetverlies. “Vier cent stond er op een washand, terwijl we wel vier gulden hadden kunnen vragen op de zwarte markt. Toch deden we dat niet. We verkochten die washanden gewoon voor vier cent. Maximaal zes stuks per klant.”

Melk in een boek

“Eten en drinken was geen probleem in Oostvoorne”, vervolgde Ridder Dijkxhoorn. “De Vries kende aardig wat mensen en m’n vader had al gauw een adres waar hij melk kon halen. Speciaal daarvoor had hij een boek uitgehold en daarin een tankje gemonteerd. Daar kon precies een liter melk in. Elke dag ging hij boeken ruilen op die boerderij. Steeds hetzelfde boek open en bloot op de bagagedrager. Gelukkig is hij nooit gepakt.” “We fietsten een keer midden in het Overbos. Ik zat achterop bij mijn vader. Het stikte daar van de Duitsers, altijd. Stond er tussen de bomen een Engelsman platen te draaien en te dansen met een Oostvoornse schone. Heel gevaarlijk, met al die Duitsers in de buurt. Het was de eerste keer dat ik een bikini zag.”

Tussen de tramrails

“Er kwamen uitgehongerde mensen vanuit Rotterdam naar Oostvoorne. Een keer zat een lange magere knul kruimels tussen de tramrails vandaan te eten, vlak bij ons voor de deur. Ik moest er erg om lachen en die knul kwam achter me aan. Hij gaf me zo’n pak slaag, dat ik het nog voel. M’n moeder stond in de deuropening te kijken. Ze deed niets, zei alleen dat die jongen gelijk had en dat ik niet had mogen lachen. Ik moest die knul halen en hem mijn twee boterhammen geven. Hij zat enorm te genieten van mijn brood en melk, en bedankte wel tachtig keer. Mijn moeder zei dat hij elke week een boterham mocht komen halen, maar we hebben hem nooit meer gezien. Een wijze levensles was het wel: nu kon ik ook eens voelen wat die jongen dagelijks moest meemaken.” In 1945 was het voorbij. “Tja, de bevrijding”, peinsde Ridder Dijkxhoorn. “Er kwamen Tommies met vrachtwagens door het dorp en ze deelden chocolade en sigaretten uit. ‘Jij krijgt vast wel wat’, zei mijn vader, ‘want jij hebt rood haar en veel van die Engelsen hebben dat ook.’ Maar je moest wel netjes op je beurt wachten. Maar ik was niet brutaal genoeg en kreeg niets. Tja, de bevrijding. Die gaf grote blijdschap. Het was een echte bevrijding, de spanning was weg en je kon jezelf weer ontplooien.” Luctor et emergo, terug naar de Rijksstraatweg, modder verwijderen!

De lingeriezaak aan de Rijksstraatweg (foto: Jur Snijders).

‘Een papieren raadslid ben ik nooit geweest’

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 03:45:59 +0000

mevrouw G.M. Touw-Gebuis

door Kees van Rixoort

Ouwe koeien uit de sloot halen, is dat leuk? Eigenlijk wel, vindt mevrouw G.M. Touw-Gebuis: “Kom maar langs.” Ze staat erom bekend dat ze haar mening niet onder stoelen of banken steekt en dat ze vasthoudend van aard is. Het eerste blijkt direct, reeds tijdens het korte telefoongesprek om een ontmoeting te arrangeren. “Toen ik hier kwam wonen had je Hellevoetsluis, Nieuw-Helvoet en Nieuwenhoorn”, klinkt het uit de hoorn. “In totaal woonden er 8600 mensen. Drie kleine dorpjes, die in 1960 werden samengevoegd tot één gemeente. Samen zou ’t een stuk voordeliger worden. Nou, forget it.” Haar huis ligt mooi verscholen achter het forse groen. De drukke Rijksstraatweg is dichtbij, maar door die bomenbarrière ook veraf. “Mijn huis is een soort nestje”, zegt mevrouw Touw, terwijl ze haar knusse woonkamer laat zien. Ze wijst op twee ingelijste documenten aan de muur – boven een antiek bureautje – en gaat koffie zetten. “Dat heb ik ervoor gekregen”, laat ze op de drempel nog even weten. Links hangt een koninklijke onderscheiding, rechts het certificaat dat bij de gemeentelijke erepenning hoort. Mevrouw Touw-Gebuis is zestien jaar gemeenteraadslid geweest, blijkt uit het deftige epistel achter glas. Van 1966 tot 1982, de tijd dat Hellevoetsluis ongekend groeide.

Een echte straatweg, met veel lommer.

Beste bodem

Ze komt de woonkamer weer binnen en vindt een zitplaats aan de grote tafel. Laat de ouwe koeien maar komen, lijkt ze te denken. “Ik heb heel veel gedaan, maar ik heb mezelf nooit aangeboden”, begint de 81-jarige. “Het bleek de beste bodem om vanuit te werken. Ik ben altijd gevraagd, waarschijnlijk omdat ik belangstelling toonde voor mensen. Ik begon als voorzitster van de Plattelandsvrouwen, afdeling Nieuw-Helvoet. We hadden 171 leden en dat was een aardig clubje voor drie dorpjes. Later werd ik lid van het provinciaal bestuur van de Plattelandsvrouwen. In 1966 – een eeuwigheid geleden, zeg – werd ik gevraagd om namens de VVD gemeenteraadslid te worden. Mijn man, die een boerenbedrijf had en rentmeester was, zei: ‘Als je ellende wil hebben moet je het doen, als je denkt dat je het leuk vindt ook’.” Ze moet er nog om lachen. Mevrouw Touw deed het en was daarmee een van de eerste vrouwelijke gemeenteraadsleden in Hellevoetsluis. “Moeilijk? Welnee, het vergaderen was ik onderhand wel gewend. Ach, wij Flakkeeërs zijn niet zo kinderachtig, wij durven wel wat aan te pakken. Weet je wat het is? Je moet jezelf bewijzen, ervoor zorgen dat je niet van tafel wordt geveegd. Hellevoetsluis was in die tijd toch een rode gemeente… Ik heb gevochten voor m’n idealen. Een papieren raadslid ben ik nooit geweest; ik reed voor een vergadering altijd een rondje door de gemeente om alles zelf te bekijken.

Haast en tijd

“Ja, het was een drukke tijd. We waren in de fractie maar met z’n tweeën en ik ben ook nog een periode fractievoorzitter geweest.” Mevrouw Touw laat de drukte van toen nog even de revue passeren en komt, in de rust van de namiddag, met haar motto: “Als je haast hebt als je de tijd hebt, dan heb je de tijd als je haast hebt. Eigenlijk ben ik altijd bezig geweest. Soms kon ik eens een uurtje zitten, en dat was het dan weer.” De kleine fractie – “Pas na Wiegel is de aandacht voor de politiek gegroeid en werd de VVD groter” – heeft, ook al was het zestien jaar oppositie voeren, wel wat weten te bereiken, denkt het raadslid van weleer. Door het consequent hameren op de eigen idealen en “door te weten waarover je praat”. Er moest bijvoorbeeld gestemd worden over de groei van Hellevoetsluis. Makkelijk was dat niet, geeft mevrouw Touw aan. “De belangen van de landbouw stonden tegenover die van de gemeentelijke uitbreiding. Het viel niet mee om de kool en de geit te sparen.” Ze heeft het raadswerk nooit vervelend gevonden en volgt het politieke bedrijf, meer dan twintig jaar na haar afscheid, nog altijd trouw. “Ik kan me best ergeren. Maar ja, ik weet ook hoe ’t in z’n werk gaat. De politiek is wel anders geworden. Vroeger waren de VVD en de PvdA water en vuur, we stonden tegenover elkaar.”

De oudste

Wat gebleven is, is de thuisbasis aan de Rijksstraatweg. Al 48 jaar woont ze hier, vanaf 1955, het jaar dat ze trouwde met landbouwer A. Touw. De boerendochter uit Oude-Tonge streek vanuit Rotterdam – waar ze enkele jaren werkzaam was in het Diaconessenhuis – in Nieuw-Helvoet neer en ging niet meer weg. “Ik ben verknocht aan dit plekje. Hier voel ik me thuis, al is er in de loop der jaren best veel veranderd. Ik denk dat ik tegenwoordig de oudste bewoner van de Rijksstraatweg ben.” In 1955 was het rustiger hier. Feesten op straat? Nee, die werden hier toen niet gegeven. “Ja, je had Waardenberg – waar nu restaurant Hazelbag zit. Daar was wel wat vertier. We vergaderden er ook altijd met de Plattelandsvrouwen.” Mevrouw Touw vertelt over het bruggetje dat destijds haar erf verbond met de Rijksstraatweg. “We vroegen ooit een vergunning aan om een dam door de sloot te mogen aanleggen. Voor de auto. Nou, naar die vergunning konden we fluiten. We kregen hem gewoon niet. Wat een gezeur, een paar jaar later werd de sloot gedempt! Ik heb er trouwens nog bijna een keer in gelegen. Ik kwam op de fiets aanrijden en iemand in een geparkeerde auto doet zo z’n portier open. Ik maakte een smak, maar bleef nog net in de berm steken. Anders was het niet best geweest.” Ouwe koeien uit de sloot halen – het blijft een aardig tijdverdrijf. Of ze verder nog wat over de Rijksstraatweg weet te vertellen? “Ik weet nog dat hier schuin aan de overkant een noodpostkantoortje was. Maar verder… Ach, ik ben altijd meer met héél Hellevoet bezig geweest. Pas is de weg nog een keer helemaal opgeknapt. De Rijksstraatweg heeft een heel ander aanzicht gekregen, alles is gebaseerd op het terugdringen van de haast. Het ziet er wel effi ciënt uit.” Ze ziet het omdat ze nog steeds oog heeft voor openbare werken. “Dan kijk je anders.”

“Bij Waardenberg was wel wat vertier.”

Zwaailicht

Mevrouw Touw schenkt nog een kopje koffie in. Het groen voor haar huis ruist lichtjes in de wind. Haar ongelofelijk gevarieerde inzet voor de gemeenschap krijgt vorm op een velletje papier, dat ze over de tafel schuift. Een A4 vol commissielidmaatschappen. “Je kunt het haast niet verzinnen wat ik allmaal gedaan heb. Het was een noodzaak, ik moest ’t doen. Ik ben altijd gevraagd, de mensen wilden ‘t. Al met al: een welbesteed leven en die onderscheidingen geven de waarde van je werk aan”, wijst ze naar de muur boven het antieke bureautje. Boven op een kast, enkele meters verder, staat een blauw zwaailicht. Mevrouw Touw vertelt dat ze het ding kreeg tijdens haar afscheid van de gemeenteraad. Om blijvend te memoreren dat ze zo vasthoudend was toen het ging om goed ambulancevervoer. Later was het trouwens nog niet helemaal in orde, vervolgt ze strijdlustig: “Brielle had toentertijd 17.000 inwoners en twee ambulances, terwijl Hellevoetsluis er met eens zoveel inwoners maar één had. Dan denk ik: daar klopt niets van, maar laat ik m’n mond maar houden…”

Het huis achter de bomen (foto: Jur Snijders).

Vijf bommen op een rij

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 03:45:03 +0000

Luuk Troost

Door: Kees van Rixoort

Het vroor de hele maand. Zo koud was het, dat m’n handen vastvroren aan de kolenmand, zo’n metalen ding. Binnen, bij de hete kachel, lieten ze pas weer los.” Luuk Troost noemt de strenge winters allemaal op. De oorlogswinters, 1956, 1963, het drietal 1985, 1986 en 1987. Maar de winter aller winters was die van 1946-1947. “Van 16 december tot 10 maart stond ik op het ijs. Daarna hadden we een zomer met één enkelt regenbuitje.” Troost (76) houdt van de winter en rijdt – als de temperaturen goed onderuit gaan – nog altijd zijn rondjes over het ijs. Bij het fort aan de Noorddijk of bij de Hellevoetse vesting, het is maar net hoe de wind staat. In beide gevallen moet hij een eindje de Rijksstraatweg op, naar rechts of naar links. Luuk Troost woont tussenin. Hij is al meer dan driekwart eeuw een Nieuw-Helvoeter, tenminste zo voelt hij het. Nee, een Hellevoeter zal Troost nooit worden. “Hellevoetsluis was arm na de oorlog en Nieuw-Helvoet en Nieuwenhoorn waren rijk. Toen zijn de gemeentes samengevoegd en heeft Hellevoetsluis ons geld en onze grond ingepikt. Zo voel ik dat.”

Een sloot, een rij met bomen, een klinkerweg, weer een rij met bomen en weer een sloot - dat was de Rijksstraatweg.

Soms een olieboertje

Een leven lang langs de Rijksstraatweg: zijn wieg stond aan de andere kant, maar sinds 1962 woont hij hier, op nummer 200, in het huis dat vóór die tijd van ‘het weduwvrouwtje Sjouw’ was. “Of er veel veranderd is? Tja, wat moet ik zeggen.” Troost sluit zijn ogen en struint zijn herinnering af. Dan zegt hij: “Vroeger stonden hier bomen, hè. Wij liepen er altijd langsheen naar de school aan de straatweg. Je had drie scholen toen: aan de straatweg, aan de Westdijk en op ’t dorp. Allemaal weg! Je kon gemakkelijk spelen op straat, het was vroeger niet druk. Je zag de melkboer, de kruidenier en de groenteboer, meer niet. Een paar paard en wagens. Soms een olieboertje en nog een kaasboer uit Den Briel. Allemaal voorbij! Er liepen sloten langs de weg; daar kwamen alle beerputten op uit. In 1963 zijn ze gedempt, toen werd de riolering aangelegd.” Troost struint nog wat verder. “Wist jij dat het puin van de vesting na de oorlog met oude legerwagens naar de Noorddijk is gebracht? Het waren Flakeeërs, die dat deden, ik meen in 1947 of 1948. Ze hebben er de weg mee verhard. Die wagens kwamen hier allemaal langs, zo over de straatweg. Het rijk zal al dat puin wel hebben moeten betalen, denk ik.”

Het fort aan de Noorddijk, een van de schaatslocaties van Luuk Troost.

Tijdelijke bekendheid

Aardige herinneringen, die in het niet vallen bij de gebeurtenis die Luuk Troost jaren later enige tijdelijke bekendheid opleverde. “Ze vielen in februari 1941, vijf bommen op een rij. Het was ’s avonds een uur of tien. Je schrok er wel even van, maar het was te laat om de straat nog op te gaan en te kijken. Misschien mocht het ook wel niet meer van de Duitsers, ik weet niet of dat toen al was. De volgende morgen – voordat we naar school moesten – gingen we kijken. De bommen waren op de wei terechtgekomen. Achter de tweede greppel. Vier putten op een rijtje, de letste was in de sloot beland. En één bom was niet ontploft. Die had wel een groot rond gat geslagen.” Troost grijnst: “Zulke grote gaten maken de konijnen niet.” Hij haalt een klein stapeltje foto’s tevoorschijn en laat na enig zoeken een foto zien van een jongeman met een hengel. Het blijkt Luuk Troost zelf te zijn. “Ik zat te vissen op salamandertjes, in de put van die bom, daar op ‘t hoekie. Toen maakte m’n zus deze foto.” Hij zoekt verder in het stapeltje, maar kan de foto van de Rijksstraatweg met bomen niet vinden.

Geouwehoer op de radio

Tijdelijke bekendheid kreeg Troost echter pas in de late jaren negentig. Meer dan zestig jaar nadat de Engelsen de projectielen boven Nieuw-Helvoet naar beneden hadden laten vallen, moest plotseling de niet ontplofte bom worden onschadelijk gemaakt en verwijderd. Maar waar lag dat ding? In ieder geval een eind onder het maaiveld. Gelukkig had Luuk Troost de juiste plek nog in zijn hoofd. “Ik heb het precies aangewezen en nòg gingen ze ergens anders zoeken. De k’nijnen.” Troost kreeg bijna de hele vaderlandse pers op bezoek om z’n verhaal te doen. “SBS, Radio Rijnmond, allerlei kranten – het hield niet op. Ik moest verplicht dit en verplicht dat; niks voor mij, al dat gedoe en dat geouwehoer op de radio.” Maar ze kregen Luuk Troost allemaal aan het praten. Het opwindende verhaal over de bommen van februari 1941 won het keer op keer van zijn afkeer van al die aandacht. Gelukkig keerde de rust terug toen de bom was gevonden, vanzelfsprekend op de plek die Troost had aangewezen.

Rijksstraatweg nummer 200 (foto: Jur Snijders).

Voor de moffen

Luuk Troost heeft het nodige meegemaakt in de oorlog. Hij vertelt over de inundatie. “We moesten naar Barendrecht. Daar hebben we van maart 1944 tot de zomer van 1945 in een boerenschuur gezeten. Toen we terug waren, hebben we eerst de boel opgeruimd. Nee, het zag er niet netjes uit door al dat water.” “Ik heb voor de moffen moeten werken”, vertelt Troost met een gezicht dat nog altijd afschuw uitdrukt. “Tankvallen graven aan de Middeldijk in Barendrecht en luchtdoelgeschut plaatsen bij Heerjansdam; dat was gericht op de Moerdijk. Ze waren ontzettend zenuwachtig, al die moffen. Ze hebben me ook nog naar Frankrijk gestuurd, maar in België ben ik gevlucht en lopend naar huis gekomen.” Luuk Troost is nu bijna niet meer te stuiten. Hij vertelt over een bombardement in Roosendaal, waarbij vlak naast hem mensen dood ter aarde stortten. Hij schetst het tafereel nuchter, zonder zichtbare emotie. “Ach, ik ben daar een kouwe in”, zegt de Nieuw-Helvoeter. Een kouwe die als ’t even kan de schaatsen onderbindt en op het ijs te vinden is. De winters van toen lijken echter wel verleden tijd. Maar ach, als het warm is, kan het ook gezellig zijn. Zoals vroeger, bij ‘het witte hek’, dat even verderop stond. “Daar kwamen de kolonialen bij elkaar. De oude mariniers en de zeesoldaten. Als jochie probeerde je stiekem in de buurt te komen, want dan kon je nog eens wat horen over de koloniën en de zee.” Het is lang geleden, Luuk Troost struint nog wat rond in zijn geheugen, maar kan zich de zomeravondverhalen bij het witte hek niet herinneren. Wel geeft hij een bondige samenvatting van al die krijgs- en zeemansvertellingen: “Allemaal fantasie”.

Een levendige straat met een ordentelijke middenstand

Kees van Rixoort — Fri, 07 Aug 2009 03:40:58 +0000

Lena Wageveld

Door: Kees van Rixoort

De oude Petrus verkocht manufacturen en ondergoed. Dan had je bakker Nierop, die ook een klein kruidenierswinkeltje dreef. En natuurlijk het café van vrouw Waardenberg. “Wat nou Hazelbag is. Je kon er dansen op zaterdag- of zondagavond. Ik ben er ook wel geweest, maar niet te dikwijls. Verder had je weinig vertier hier.” Lena Wageveld, meisjesnaam Groeneveld, loopt in haar meer dan acht decennia omspannende geheugen de straatweg langs. Althans, het deel vanaf de Ossekop richting Hellevoetse vesting. Soms moet ze even nadenken. Dan sluit ze haar ogen voor een moment. Maar ze weet alles op te diepen, de hele ‘straatwegt’. “Felman, de garage. De Chinees was nog een boerderij. Nog een garagebedrijf: Roeloffs. Tieman, de opticien – ja, die was er al in 1926, hij had z’n pand net gebouwd. Daarnaast schilder De Bie. Dan kreeg je vrouw Belonje, waar later Dijkxhoorn kwam. En kapper Van Keekem, het ‘nieuwsblad’”

Een van de talloze boerderijen tussen Brielle en Hellevoetsluis.

De postbode

De bijna 88-jarige stopt. Een diepe frons boven de gesloten ogen brengt de opsomming echter snel weer op gang. Ze noemt Bram van Linthout, die in elektrische artikelen deed. Henk van Lien, de groenteboer, een drukkerij, de grossierderij in kaas van Achterberg, slager Van den Ban en de later naar Amerika geëmigreerde Jan Kwak, die fietsen en auto’s repareerde. De huiskamer van postbode Van Trierum, die als postkantoor fungeerde. Nog een slager, een klompenwinkeltje van een paar oude mensen, manufacturenmagazijn De Zon. En zo gaat het maar door. Het beeld van meer dan een halve eeuw wordt almaar scherper. “Moerman zat er al. Ouwe Jan was kleermaker, die is hier begonnen. Silvester, de sigarenboer, Leen Lammerse, de melkboer. Dan, wat verder, de christelijke school, de Wilhelminastraat en de wasfabriek. De bioscoop was er ook al, maar op de hoek waren nog geen garages. Er was nog niks van Vermaat.”

Achter de Gaarhoek

Lena Wageveld steekt de straatweg nog een keer over. Bijna zonder haperen: “Wijnhandelaar Van den Ban, bakker Van Buren, de zondagsschool van de evangelisatie of zo, de ‘elektrische winkel’ van Luijendijk, dokter Veenenbos. Daarnaast Jaap van Meggelen, de olieboer, dan de onderwijzer van de Vlotbrug. Kom, hoe heette die man ook al weer? Ja, Bijleveld. Dan het graf en daarnaast bakker Riedé. Waar nu Fonkert zit stonden drie of vier huizen. Het huis van Maasdam was opgebouwd uit stenen van de vuurtoren, die achter de Gaarhoek ‘op de Quak’ heeft gestaan. Dat moet rond 1912 zijn geweest.” “Het was al met al een levendige straat met een ordentelijke middenstand. Het was beslist druk. En je kende iedereen.” Peinzend: “Het was anders, vroeger. Die straatweg is ook totaal veranderd. Alle bomen zijn weg en de sloten zijn gedempt. Vroeger had je een paadje achter de bomen langs. Het was schitterend, en dat was het eigenlijk overal. Bomen tot Den Briel toe, een prachtig gezicht. Er reden alleen paard en wagens, auto’s waren een zeldzaamheid. Halverwege de jaren dertig had ome Niek een auto. Hij was een van de eersten, de rest kocht hoofdzakelijk na de oorlog zo’n ding. Tja, er werd veel gelopen. M’n opoe kwam helemaal lopend uit de duinen van Rockanje naar Hellevoet. Door de polder, met een mandje eieren of iets dergelijks om op de markt te verkopen. Nee, je hebt er geen voorstelling van.’’

De Rijksstraatweg als wandelpad.

Potten en pannen

In de jaren veertig van de vorige euw begonnen Lena en haar man een winkel aan de Moriaanseweg West. “Kijk, daar’’, wijst ze naar de overkant van de straat. “De ene helft was kruidenierswinkel en in de andere helft verkochten we potten, pannen en serviesgoed. Later zijn we alleen verder gegaan met levensmiddelen. ” De zaak van Wageveld was de eerste zelfbedieningswinkel van Voorne-Putten. Dé supermarkt van Nieuw-Helvoet. Al jaren een begrip, en nog, al prijkt er al weer een tijdje een andere naam op de gevel. Lena vertelt dat er een laag water in de winkel kwam te staan toen de Duitsers een stuk van het eiland inundeerden. Maar even verderop, aan de Lagelandseweg – waar haar vader inmiddels een huis en eierhandel had gebouwd - was het veel erger. Daar reikte het water tot aan de dakgoot.

De Moriaansweg West, de weg waar Wageveld de eerste zelfbedieningswinkel van Voorne-Putten vestigde.

Allemaal loopgraven

Ze pakt een ansichtkaart. “Kijk, dit is een foto uit de tijd van de mobilisatie in de jaren 1914-1918. Hier, allemaal loopgraven langs de Rijksstraatweg. Van Den Briel tot Hellevoet waren er loopgraven. Ik weet nog goed dat ik als kind in Vierpolders woonde en dat die greppels daar nog lagen. Achter, bij de boerderij.” Nog een foto verschijnt op tafel. Een gevel, een deur, een raam en een stuk dak. ‘Café billiard Halfweg’, staat er in witte blokletters op het raam. “Dit is ons huis geweest, aan de straatwegt in Vierpolders. Aan het lange end, zeiden we destijds. Toen wij er woonden was het nog geen café, hoor. Toen was het een boerenschuur. Deze foto is van later.” “Weet je zo genoeg?” Lena Wageveld kijkt vragend over de tafel met paperassen en foto’s. “Wacht eens, volgens mij ben ik nog een paar winkels aan de straatweg vergeten. Heb je de drukkerij? En De Wolbaal? Heb je opgeschreven dat er bij Achterberg, de kaasgrossierderij, nog een huis is afgebrand? Nee? Dat was rond 1930.” Ze lacht om haar perfectionisme en misschien ook wel om haar geweldige geheugen. “Het beeld moet wel kloppen”, vindt ze. “Anders zeggen ze straks: die Wageveld weet er ook niks van.”

De Rijksstraatweg (Nieuw-Helvoet) onder water tijdens de inundatie.