Dit is de overzichtskaart van de Canon van Voorne met daarop aangegeven de lokaties met betrekking tot de 40 vensters van de Canon waaier.

Hier kunt u het PDF-bestand downloaden: Canonkaart

2.000.000 – 10.000 voor Christus

Diep onder de grond liggen schelpen uit de periode dat deze streek een koude zee was. Ook kun je er de resten vinden van planten die hier groeiden toen het een tropisch moeras was. Het klimaat verandert voortdurend. Sinds mensenheugenis kent Voorne-Putten en Rozenburg een gematigd zeeklimaat met koele zomers en zachte winters. Duiken we echter in het verre verleden, dan blijkt deze streek afwisselend ijskoud en subtropisch warm te zijn geweest.

Hoe het klimaat en het landschap zich ontwikkelden is bekend door onderzoek in het bodemarchief. De grond onder onze voeten is opgebouwd uit talloze grondlagen. Door middel van grondboringen kunnen lagen uit een bepaalde periode omhoog worden gehaald en onderzocht. Op basis van een analyse van de minuscule fossielen, plantenzaden en stuifmeelpollen is een reconstructie te maken van het landschap in een specifieke periode. Zo duidt de vondst van schelpen van de Noordkromp in een geologische laag op ruim 104 meter diepte erop dat Voorne-Putten twee miljoen jaar geleden onder de zeespiegel lag en het water enkele graden kouder was dan tegenwoordig. Voorne-Putten kwam droog te liggen zodra de ijstijd haar intrede deed en het zeewaterpeil met enkele tientallen meters daalde. De ijsmassa’s hebben Voorne-Putten nooit bedekt, maar hadden wel een ingrijpende invloed op het landschap: het smeltwater zette grind en zand af en zo ontstonden steeds weer nieuwe grondlagen. Vondsten van plantenresten en schelpen maken duidelijk dat het gebied afwisselend voor langere tijd droog viel en weer overstroomde. Die situatie bleef millennialang bestaan en de bodem werd constant met nieuwe afzettingen opgehoogd. Op een diepte van zestig tot zeventig meter bevindt zich een laag met de ouderdom van ongeveer 1,5 miljoen jaar. Voorne-Putten stond op dat moment droog en had een subtropisch klimaat. In de moerassige omgeving groeiden wilde druif, rode waterlelie, de rubberboom en diverse vleesetende planten. Het wemelde ook van de kleine zoogdieren, soorten die veelal allang zijn uitgestorven: watermollen, grondeekhoorns, bever- en marterachtigen en grote insecteneters. Dit levendige landschap werd door de verschillende ijstijden weggevaagd. Door de kou veranderde Voorne-Putten in een onherbergzame en onleefbare plek. Pas nadat het klimaat weer begon op te warmen keerden planten en dieren terug. Lang voordat de mens er zijn stempel op zette, was er op Voorne-Putten sprake van een dynamisch landschap met een uitbundig dieren- en plantenleven.

Ca. 8.000 voor Christus

Het voedselrijke deltagebied trok zo’n 10.000 jaar geleden de eerste mensen die zich in leven hielden met vissen, jagen en het verzamelen van vruchten en eetbare planten. Zo’n tienduizend jaar geleden verkenden de eerste mensen het gebied dat het huidige Voorne-Putten omvat. De laatste ijstijd liep op z’n einde: het klimaat werd warmer en de dikke pakken landijs, die Europa deels bedekten, begonnen te smelten.

De zeespiegel lag tijdens de ijstijd aanzienlijk lager: de Noordzee bestond nog niet, zodat mensen en dieren ongehinderd naar Engeland konden lopen. Vissers op de Noordzee halen vandaag de dag nog regelmatig botten, kiezen en slagtanden boven water van de mammoeten die ooit op de bodem van de Noordzee graasden. Grote zoogdieren zoals olifanten, leeuwen, reuzenherten en wolharige neushoorns kwamen hier zo’n 40.000 jaar geleden in groten getale voor, maar hadden omstreeks 8.000 voor Christus allang plaats gemaakt voor kleinere dieren. Er scharrelden muizen, hazen, marters en herten rond. In deze periode verschenen ook steeds meer dieren die door de mens werden getemd en als huisdieren gebruikt: honden, varkens, paarden, schapen, koeien en geiten. Tijdens het einde van de ijstijd zocht het smeltwater een weg naar zee en sleet daarbij een breed rivierdal uit: de Maasdelta. Door het smeltende ijs steeg bovendien de zeespiegel en ontstond de Noordzee, waardoor Engeland een eiland werd en Nederland een kustlijn kreeg. Voorne-Putten lag voortaan niet alleen langs de rivier de Maas, maar ook aan zee. In dit moerassige deltagebied leefden vogels en vissen en op de hoger gelegen gebieden groeiden struiken en bomen. Deze voedselrijke regio was erg aantrekkelijk voor mensen, die zich in leven hielden met vissen, jagen en het verzamelen van vruchten en planten. Er is niets bekend over hoe deze mensen zich kleedden, welke taal ze spraken en of ze bijvoorbeeld een geloof hadden. De enige bewijzen dat in deze regio mensen leefden, zijn de gereedschappen en jachtwerktuigen die bij opgravingen worden aangetroffen. Vondsten uit deze tijd zijn echter zeldzaam: ze liggen immers erg diep onder de grond en worden hooguit bij toeval gevonden. Heel soms worden bijltjes en benen pijlpunten uit de Noordzee opgevist en tijdens de aanleg van de Maasvlakte kwamen bij het opzuigen van zand van de bodem van de Noordzee benen harpoenpunten en een stenen beiteltje te voorschijn.

Ca. 3.000  - 50 voor Christus

Boeren kwamen naar Voorne-Putten om graan te telen op het vruchtbare land. De grote boerderijen bestonden uit een woongedeelte en een stal met ruimte voor soms wel twintig koeien.Langs de kust van Voorne bood een duinenrij bescherming tegen het zoute zeewater, maar  de duinen zorgden er ook voor dat het zoete regen- en smeltwater niet makkelijk kon wegstromen. Dat had grote invloed op het landschap.

Er ontstond namelijk een weelderige begroeiing, waarvan de afgestorven bladeren en plantenresten in de waterrijke omgeving geen kans kregen te verteren. Zodoende ontstond er een sponzige veenlaag van soms wel enkele meters dik. Voorne-Putten veranderde hierdoor in een ontoegankelijk moeras. Zware stormen sloegen soms gaten in de duinenrij, waarna er geulen en kreken in het veenlandschap ontstonden waarlangs het water uit het moeras kon wegstromen. Bepaalde gebieden kwamen droog te staan en de hoger gelegen oevers langs zoetwaterkreken werden zelfs bewoonbaar. Rond Spijkenisse en Hekelingen zijn veel vondsten uit de Steentijd gedaan. Zo is er een kampement ontdekt dat vele jaren gebruikt moet zijn door rondtrekkende jagers, die er uitrustten, hun vangsten bewerkten en jachtwerktuigen repareerden. Een vergelijkbare kampplaats uit de Late Steentijd en de Vroege Bronstijd (2200-1800 v. Chr.) werd in Hellevoetsluis aangetroffen. Bij een opgraving troffen archeologen resten houtskool, vuursteen, visresten, botten, verkoold graan en aardewerk aan. Gedurende de Bronstijd (2100 tot 800 v. Chr.) veranderde Voorne-Putten door veengroei opnieuw in een ontoegankelijk moeras. Tijdens de daaropvolgende IJzertijd (800 – 50 v. Chr.) zorgden nieuwe kreken en geulen ervoor dat het landschap weer wat droger werd. Op gunstige plekken gingen boeren wonen, die landbouw bedreven en vee hielden. De boerderijen waren soms wel 25 meter lang en bestonden uit een woongedeelte en een stalgedeelte met ruimte voor twintig of meer runderen. In Spijkenisse is een boerderij opgegraven die in de Late IJzertijd (300 – 50 v. Chr.) op de oever van een kreek stond. Naast versierd aardewerk (met nagelindrukken en lijnen) werd ook een smeltkroesje aangetroffen dat gebruikt is voor metaalbewerking. De gevonden metaalslakken bewijzen dat er koper of brons werd gesmolten. Er kan dan ook met recht worden gesproken over een IJzertijd op Voorne-Putten. Elke opgraving levert nieuwe kennis op over de vroegste bewoners van Voorne en Putten. Het laat zien dat ze hun leven als jagers en verzamelaars langzamerhand inruilden voor dat van boer.

51 voor Christus – ca. 400

De Romeinen veroverden grote delen van Europa en belandden ook op Voorne-Putten. De lokale bewoners profiteerden van de aanwezige militairen, want ze dreven handel met ze.De tientallen opgegraven boerderijen uit de Romeinse tijd geven aan dat Voorne-Putten in deze tijd intensief werd bewoond. Akkerbouw en veeteelt leverden meer dan genoeg voedsel op: een deel kon worden verhandeld aan de hier aanwezige Romeinen.

De monding van de Maas werd door de Romeinen als het Helinium aangeduid. De Maas ontwikkelde zich tot een belangrijk knooppunt voor schepen die handel dreven tussen Duitsland, Engeland en Scandinavië. Omstreeks het begin van de jaartelling kreeg het Helinium een militaire functie. De kustregio’s werden namelijk steeds vaker geplunderd door de Chauken uit Groningen en Noord-Duitsland. Om die aanvallen af te slaan werden er langs de kust forten gebouwd. Ook nabij Oostvoorne verrees een Romeinse versterking. Alle sporen hiervan zijn echter in de loop der eeuwen vernietigd door sloop en overstromingen. Diverse archeologische vondsten bevestigen de aanwezigheid van Romeinse militairen in deze regio. Zo is er op de Maasvlakte een bord met stempels van een kleine ruitereenheid en een dakpan met de letters LEG(ionis) (leger) gevonden. Een legerplaats betekende een stimulans voor de economie. De militairen kochten voedsel van de lokale boeren en maakten gebruik van uiteenlopende diensten die ambachtslieden uit de regio te bieden hadden. Die vele contacten zorgden ervoor dat de inheemse bevolking aspecten uit de Romeinse cultuur overnamen. Een opgraving in Spijkenisse in 1995 illustreert deze romanisering. Er werd een villa-achtig gebouw gevonden dat omstreeks de tweede eeuw moet zijn gebouwd. De bouwtechniek week duidelijk af van de inheemse huizen op Voorne-Putten. Aan weerszijde van de toegangsdeur stonden zuilen en het dak was bedekt met dakpannen. De bewoners behoorden ongetwijfeld tot de hogere sociale klasse en zullen nauwe contacten hebben onderhouden met de aanwezige Romeinen. De Romeinen beïnvloedden de lokale samenleving en zorgden ervoor dat het gebied een periode van voorspoed doormaakte. De inwoners profiteerden van een uitgestrekt handelsnetwerk, een goede infrastructuur en de stabiele politieke situatie. In de derde eeuw na Christus stopt de bewoning vrij abrupt: grote delen van Voorne-Putten veranderden weer in ontoegankelijk moerasachtig gebied.

Ca. 700-837

Witla is alleen bekend uit oude archiefstukken. Niemand weet waar het plaatsje op Voorne-Putten lag, want het is vernield door de vikingen en verwoest door een overstroming. De Vroege Middeleeuwen (ca. 400 – 1000) worden terecht als de Duistere Middeleeuwen aangeduid. Er zijn slechts weinig schriftelijke bronnen uit deze tijd bewaard gebleven, dus het is moeilijk en vaak zelfs onmogelijk de gebeurtenissen uit deze periode te reconstrueren. Ook wat betreft Voorne-Putten tasten we, afgezien van wat schaarse lichtpuntjes, in het duister.

Omdat er nooit archeologische resten van zijn teruggevonden, hebben tal van archeologen en historici zich het hoofd gebroken over de precieze locatie van het verdwenen handelsplaatsje Witla. De schaarse bronnen vermelden dat de nederzetting nabij de Maasmonding lag, maar dat is allesbehalve een duidelijke aanwijzing. Gezien de naam heeft Witla naar alle waarschijnlijkheid op Voorne-Putten gelegen, aan of nabij de Widele, de oude benaming voor een stuk van de Bernisse. Witla wordt voor het eerst genoemd in een akte die tussen 690 en 700 is opgemaakt: ,,Rathardus donavit in pago Fresinse alio locello cuius vocabulum est Witle’’. Ene Rathardus schonk met deze akte een boerderij met landerijen en vier horigen in Witla aan de Sint Pietersabdij bij Gent. Deze vroege vermelding maakt duidelijk dat Voorne-Putten al minstens één grootgrondbezitter kende die boeren als horigen aan zich had gebonden. Door de schenking aan de abdij wilde Rathardus een beter leven in het hiernamaals verwerven. De monniken van het klooster Fulda in Midden-Duitsland hielden een kroniek bij waarin zij elk jaar de belangrijkste gebeurtenissen noteerden. Deze Annales Fuldenses vormen daarmee een belangrijke bron voor historisch onderzoek. In de annalen over het jaar 837 staat een intrigerende opmerking: ‘’Normanni Andwerpam civitatem incendunt, similiter et Witlam emporium iuxta ostium Mosae fluminis’’. Het betekent letterlijk: ‘’Noormannen staken Antwerpen in brand, net als de stapelplaats Witla, gelegen bij de monding van de Maas’’. Daarmee kwam er een roemloos einde aan het bestaan van het handelsplaatsje. Het is de vraag of er ooit nog overblijfselen zullen worden gevonden. Nadat de Noormannen het dorpje met de grond gelijk hadden gemaakt, zullen de restanten waarschijnlijk tijdens de hevige stormvloed van 26 december 839 zijn weggespoeld. De handelsfunctie werd vervolgens overgenomen door Vlaardingen, dat qua ligging beter beschermd was tegen aanvallers.

Ca. 950-1372

Het waren de Heren van Voorne die het gebied tot ontwikkeling brachten. Zij gaven toestemming polders te bedijken, verleenden stadsrechten en lieten in Oostvoorne een kasteel bouwen. Omstreeks het jaar 950 schonk de Graaf van Holland het gebied Voorne aan één van zijn zonen. Het was het begin van de Heerlijkheid Voorne, een zelfstandig landje op de grens tussen Holland en Zeeland, dat ruwweg het huidige Voorne en Goeree-Overflakkee omvatte.

De Heren en Vrouwen van Voorne drukten in de loop der eeuwen een stevige stempel op het gebied: zij gaven toestemming gebieden te bedijken, verleenden stadsrecht aan Brielle en lieten een kasteel in Oostvoorne bouwen. Kortom, ze brachten Voorne tot ontwikkeling. De familiebanden zorgden ervoor dat de Heren van Voorne geen belasting hoefden te betalen aan de Graaf van Holland. En ze hadden vergaande rechten van hem gekregen, zoals het uitvoeren van de doodstraf en het oproepen van onderdanen voor hun leger. De macht en rijkdom van de Heren van Voorne werden bovendien nog vergroot door het ambt van Burggraaf van Zeeland. De Graaf van Holland was namelijk ook Graaf van Zeeland, maar hij liet er de Heren van Voorne als zijn plaatsvervanger de macht uitoefenen en de belasting innen. Als uiting van hun macht lieten de Heren van Voorne bij Oostvoorne een enorm kasteel bouwen. Veilig achter de duinen verrees een tien meter hoog gebouw met muren van twee meter dik. De bouw van deze versterking begon tussen 1175 en 1225 en werd in de loop der jaren uitgebreid. Rondom de burcht verrees een muur met uitkijktorens en op het naastgelegen terrein lieten de Voornes een ridderzaal, een kapel en stallen bouwen. Hier verbleef de hofhouding voornamelijk in het zomerseizoen, als het aangenaam toeven was in het woeste duinengebied en er volop gejaagd kon worden. Met de dood van de kinderloze Machteld stierf het geslacht Voorne in 1372 uit en daarmee viel de heerlijkheid terug aan de Graaf van Holland en Zeeland. Aalbrecht van Beieren verwierf zodoende de zeggenschap over Voorne. Hij werd later opgevolgd door Willem VI en vervolgens Jacoba van Beieren en haar man Frank van Borselen. De adel vertoefde echter steeds minder in het oncomfortabele kasteel in Oostvoorne en het hofcomplex in Brielle. Door achterstallig onderhoud verviel het kasteel langzaam tot een ruïne.

1214-1314

Het Haringvliet ontstond omstreeks 1214 door een reeks zware stormen en overstromingen. De Heer van Voorne riep hulp in van Vlaamse monniken om verdere schade aan zijn land te beperken. De duinenrij die het vruchtbare land van Voorne beschermde raakte door een reeks zware stormen in 1214 zwaar beschadigd. Er volgden overstromingen waardoor de laaggelegen gebieden onder water liepen en het Haringvliet ontstond.

De Heerlijkheid Voorne verloor een flink stuk van het grondgebied en vormde niet langer één aaneengesloten gebied: het was een eilandenrijk geworden. Het water bedreigde meer stukken land en dat zette de Heren van Voorne ertoe aan de hulp in te roepen van de Cisterciënzerabdij Ter Doest, gelegen in het Vlaamse dorpje Lissewege. De monniken van dit klooster beschikten over de kennis om dijken aan te leggen. Dat was nodig om het Middellant (het tegenwoordige Rockanje) en de Oosthoek (het tegenwoordige Oudenhoorn en Nieuwenhoorn) te behouden. Door de inspanningen van de monniken werd het gebied weer veiliggesteld. Als dank voor hun hulp schonk Dirk van Voorne het Middellant en de Oosthoek aan de monniken van de abdij Ter Doest. ,,Een oud spreekwoord wil dat men in nood zijn ware vrienden leert kennen’’, zo begint de akte uit 1220 waarin Dirk de schenking officieel vastlegde. De Cisterciënzers behoorden tot een kloosterorde die ernaar streefde om woeste gebieden te ontginnen en in gebruik te nemen als wei- of akkerland. De Oosthoek voldeed aan de eisen van de monniken, die het gebied begonnen te bewerken. Ze stichtten er een uithof waar ze ongestoord in sobere omstandigheden leefden en werkten. Gemiddeld woonden en werkten er zo’n 250 mensen. De uithof bestond uit zo’n veertig woningen, een stenen woontoren en een houten kerk die door een begraafplaats werd omringd. Alles wijst erop dat het een bloeiende samenleving was, maar de Cisterciënzers begonnen meer waarde te hechten aan het vergaren van kennis dan aan het ontginnen van woeste landen. In 1314 verkocht Ter Doest de Oosthoek terug aan Gerard van Voorne. Kort daarop overstroomde het gebied, waardoor de uithof werd verwoest. In 1355 werd de Oosthoek deels bedijkt als de polder Oudenhoorn, in 1368 volgde het naastgelegen Nieuwenhoorn. Op dat moment herinnerde er al niets meer aan de vroegere uithof. Dankzij een archeologische opgraving konden veel gegevens over de vroegere samenleving worden achterhaald.

Ca. 1261- ca. 1266

Jacob van Maerlant is de bekendste dichter uit de Middeleeuwen. Hij verbleef ruim vijf jaar op Voorne en schreef diverse boeken in de volkstaal, die veel gekopieerd en gelezen werden. Jacob van Maerlant groeide uit tot één van de belangrijkste middeleeuwse dichters, met een omvangrijk en indrukwekkend oeuvre. Zijn Nederlandstalige literaire verhalen, volksbijbel en encyclopedieën waren erg populair onder de adel en de gegoede burgerij.

Jacob van Maerlant is rond 1230 in de omgeving van Brugge geboren. Het blijft een raadsel hoe hij uiteindelijk op Voorne is beland. Waarschijnlijk hebben de connecties van de Heer van Voorne met de Vlaamse Cisterciënzers in Ter Doest ervoor gezorgd dat hij in deze streek terecht kwam. Aelbrecht, de toenmalige Heer van Voorne, wilde een klerk in dienst hebben voor het geval er een akte of oorkonde moest worden opgemaakt. Dat baantje vergde weinig tijd, zodat het kon worden gecombineerd met het kosterschap van het kerkje van Maerlant. Kennelijk was Jacob de aangewezen persoon voor die functie. Omstreeks 1261 arriveerde Jacob in Maerlant. Als koster van de Sint Pieterskerk zorgde hij voor het schoonmaken en onderhouden van het gebouw en trof hij de voorbereidingen voor de dagelijkse mis. Hij zal waarschijnlijk ook les hebben gegeven. Ook die taken namen niet al te veel tijd in beslag, zodat hij zich kon wijden aan zijn grootste liefhebberij: het dichten van historische verhalen. Zijn eerste werk was ‘Alexanders Geesten’, een biografie van Alexander de Grote. Het was een ridderroman, evenals zijn volgende boek ‘Historie van den Grale’, dat over Koning Arthur ging, en ‘Torec’, een sprookjesachtig avontuur over een prins die een magische diadeem moet vinden om tot koning te worden gekroond. Er komen reuzen en leeuwen, monsters en dwergen, een toverschip en een vergiftigd zwaard in voor. Er is zelfs een rolletje weggelegd voor ene Claes vanden Briele, ongetwijfeld een knipoog naar een inwoner van het naastgelegen vissersdorpje Brielle. Het boek ‘Historie van den Grale’ droeg Jacob van Maerlant bovendien op aan Aelbrecht van Voorne. Een dankbetuiging aan zijn beschermheer. Tijdens zijn verblijf in Maerlant schreef Jacob ook ‘Sompniarys’ en ‘Lapidarys’: boeken over dromen en edelstenen, die verloren zijn gegaan. Zijn ‘Historie van Troyen’ (1264) en ‘Heimelijkheid der heimelijkheden’ (1266) zijn wel bewaard gebleven. Na zijn terugkeer naar Vlaanderen in 1266 schreef hij nog twintig jaar verder aan zijn oeuvre.

Ca. 1200 – 1600

Dijken beschermden het land tegen overstromingen. In 1355 bezegelde Machteld van Voorne de bedijkingsakte voor Oudenhoorn, waarna weer een stukje land kon worden ingepolderd. De eerste polders die omstreeks 1200 werden bedijkt waren klein en hadden een ringdijk. Voorbeelden hiervan zijn Heenvliet, Zwartewaal en Abbenbroek. Vanaf die polders werden nieuwe dijken gelegd, zodat er stapsgewijs steeds meer land werd ingepolderd. De latere polders waren groter en bovendien met rechte wegen en sloten veel planmatiger ingericht.

Het gorzengebied De Oosthoek was door kreken verdeeld in Hellevoeterland, Smeethil, Die Hoorn en De Ruygte. In 1220 had het klooster Ter Doest het gebied van Dirk van Voorne gekregen en in 1314 kocht Gerard van Voorne het weer terug. Gedeelten ervan werden vervolgens ‘verhuurd’ aan familie en vrienden van de Heer van Voorne of aan de lokale bewoners. Ze kregen toestemming er schapen te laten grazen en het riet dat op het gors groeide te snijden en te verkopen. In 1351 gaf Machteld van Voorne de Oosthoek in erfleen aan Floris van Borselen. Deze ridder had grootse plannen met de streek: hij wilde het inpolderen. Op 21 februari 1355 werd door Machteld van Voorne de bedijkingsakte bezegeld. Hierin werden de rechten en plichten van de bedijkers opgesomd en werden zaken als strafrecht en belastingen geregeld. De inwoners moesten jaarlijks van alle oogsten en het jonge vee een tiende deel aan de Heren van Borselen afdragen. Floris van Borselen moest hiervan op zijn beurt een deel aan de Heren van Voorne afstaan, jaarlijks een vast bedrag van zo’n honderd pond. Floris van Borselen werd ambachtsheer van Oudenhoorn, wat inhield dat hij onder meer de schout en schepenen mocht aanstellen, evenals de schoolmeester en de pastoor. Bovendien had hij het recht bepaalde belastingen te innen. Nadat de elf kilometer lange dijk was aangelegd, werd begonnen aan de ontginning van het land: er werden sloten gegraven en wegen aangelegd. Voordat het land geschikt was voor landbouw moest het zout op natuurlijke wijze door regenwater uit de grond worden gespoeld. In het midden van de polder werd tenslotte een kunstmatige heuvel opgeworpen, die als toevluchtsoord diende in het geval dat er zich alsnog een overstroming voordeed. Hierop werd de kerk gebouwd en in de loop der tijd groeide er het dorpje Oudenhoorn omheen.